Tiêu điểm

Hoạ sĩ Nguyễn Thu Thuỷ và ngọn lửa không tắt bên bàn xoay gốm

Mai Hoa • 11/11/2026 07:42

Giữa một làng nghề đã bảy trăm năm tuổi, có người phụ nữ cầm bút lông chấm men, tỉ mẩn tô từng ô tam giác nhỏ trên thân chiếc bình cao 1,4 mét. Gần một nghìn ô màu, không ô nào lặp lại ô nào. Hơn một tháng trời để hoàn thiện, chỉ một mẻ lửa để phán quyết. Người ấy là họa sĩ Nguyễn Thu Thủy, giảng viên đại học, người đến với gốm khi tuổi đã không còn trẻ và lặng lẽ đưa một ngôn ngữ tạo hình đương đại vào di sản gốm Việt.

Chuyến đi “cưỡi ngựa xem hoa” và cú rẽ ngang

Nguyễn Thu Thủy không xuất thân từ làng nghề. Trước khi đất và men bước vào đời mình, chị là giảng viên khoa du lịch, đồng thời làm thiết kế đồ họa và marketing. Chị tóm tắt đời mình bằng một câu nửa đùa nửa thật: trẻ thì học văn, học vẽ; cả thanh xuân dạy học và làm du lịch; đến khi sắp có tuổi thì “nghiện vẽ, nghiện gốm”.

1.jpeg
Ngọn lửa đam mê của hoạ sĩ Nguyễn Thu Thuỷ hiện lên trong từng nét bút.

Lần đầu đặt chân tới Bát Tràng, chị đến với tư cách một giảng viên du lịch được mời về hướng dẫn bà con làm những sản phẩm gốm phục vụ du lịch sáng tạo nghĩa là dạy người làng cách kể và bán câu chuyện của chính họ. Vốn liếng về gốm khi ấy gần như bằng không. Chị thừa nhận mình đến với nghề mà không có chút nền tảng nào, dù cây bút vẽ đã nằm trong tay từ thuở bé.

Nhưng nghề chọn người. Những chuyến đi lặp lại, những buổi ngồi uống trà, ăn hạt với các gia đình trong làng đã giữ chị ở lại lâu hơn dự định. Câu chuyện quanh ấm trà bao giờ cũng xoay về ba thứ: đất, men và lửa. Chúng tưởng như chuyện đời thường, nhưng thực chất là kho tri thức của cả một di sản được truyền miệng qua nhiều thế hệ.

Chính ở đó, cái nhìn “cưỡi ngựa xem hoa” ban đầu vỡ ra. Chị nhận ra gốm không phải món hàng thủ công đặt trên kệ, mà là một hệ sinh thái văn hóa, nơi con người, vật liệu và môi trường gắn chặt với nhau. Một người cầm cọ đứng trước nhận thức ấy khó lòng quay lưng. Chị ở lại, và bắt đầu học nghề từ con số không ở cái tuổi mà nhiều người đã nghĩ đến chuyện dừng lại.

Thứ khiến gốm của Nguyễn Thu Thủy không lẫn vào đâu được nằm ở một chữ: Polygon.

Polygon hay low-poly vốn là ngôn ngữ quen thuộc của đồ họa số: hình khối được chia nhỏ thành mạng lưới đa giác, chủ yếu là tam giác, mỗi mảnh một sắc độ đậm nhạt và đổ bóng khác nhau. Ghép lại, chúng dựng nên chiều sâu và ánh sáng cho tác phẩm. Trên toan, họa sĩ dùng màu acrylic để làm điều đó. Trên gốm, mỗi ô màu ấy phải là một loại men riêng, và màu thật của nó chỉ lộ diện sau khi qua lửa.

2.jpeg
Mỗi chiếc bình, chiếc lọ là một cuộc “đối thoại” giữa men, đất và lửa.

Người làm gốm truyền thống hiếm khi dùng quá nhiều loại men trên cùng một sản phẩm, đơn giản vì men dễ cháy và chảy lẫn vào nhau trong quá trình vẽ rồi nung. Công sức nhiều tháng có thể tan trong một mẻ lò. Chị Thủy mày mò nghiên cứu, lấy kỹ thuật vẽ polygon trên toan làm điểm tựa, để tìm cách cho hàng chục loại men cùng sống trên một thân bình. Kết luận của chị sau những năm thử nghiệm rất ngắn khi vẽ men khó hơn nhiều so với vẽ trên toan.

Chiếc lục bình cao 1.4 mét, đường kính 40 centimet là minh chứng rõ nhất. Gần 1.000 ô màu, không ô nào giống ô nào. Thông thường, một sản phẩm gốm chỉ cần nhúng men vài giây là xong phần phủ màu. Chiếc bình này ngốn của chị hơn một tháng, vẽ tỉ mỉ từng ô một. Men pha ra để lâu sẽ hỏng, nên bài toán không chỉ là màu sắc mà còn là lịch làm việc: tính sao cho mỗi mẻ men được dùng hết đúng lúc.

3.jpeg
Lọ lục bình cao 140cm, đường kính 40cm

Chị bảo mình may mắn vì có cảm nhận màu tốt - thứ giúp chị giữ thăng bằng giữa một bên là tính toán kỹ thuật lạnh lùng của lò nung, một bên là sự ngẫu hứng của người cầm cọ.

Những bàn tay phụ nữ bên lò lửa

Có một định kiến chị Thủy gặp thường xuyên: nghề gốm vất vả, và vất vả hơn cả với phụ nữ. Nghề được hun đúc từ sức bền, mồ hôi và nhiệt, hình dung ấy không sai, nhưng cũng không còn đúng hoàn toàn.

Chị dẫn ngay thực tế ở Phù Lãng, nơi làm những sản phẩm khổ lớn cao trên một mét. Hầu hết công đoạn vuốt gốm ở đó đều do phụ nữ đảm nhiệm. Không phải ngoại lệ, mà là thông lệ. So với ngày trước, các xưởng nay đã được trang bị nhiều máy móc hỗ trợ, công việc không còn quá nặng nhọc. Phần cơ bắp được san bớt; phần còn lại là sự kiên nhẫn và cảm giác đầu ngón tay thứ chưa máy nào thay được. Người phụ nữ đứng bên bàn xoay, vì thế, không còn là hình ảnh của sự chịu đựng, mà là của một lựa chọn.

Hỏi chị đang ấp ủ điều gì, câu trả lời vượt ra khỏi phạm vi một xưởng gốm. Chị muốn gốm Việt bước ra thế giới không chỉ như sản phẩm thủ công truyền thống, mà như một tác phẩm nghệ thuật mang tinh thần đương đại. Để bạn bè quốc tế biết Bát Tràng không chỉ là một làng nghề cổ, mà còn là nơi một dòng năng lượng sáng tạo mới đang chảy qua từng ngày.

Di sản, theo chị, chỉ thật sự sống khi nó được đối thoại. Đối thoại nghĩa là men, đất và lửa của người Việt phải được nhìn thấy, được chạm vào, được lắng nghe ở bên ngoài biên giới. Và để có cuộc đối thoại đó, người làm nghề phải liên tục thử nghiệm những kỹ thuật mới, công nghệ mới, nhưng bản sắc thì giữ nguyên. Đó không còn là giấc mơ riêng của một người, mà là phần đóng góp nhỏ chị muốn đặt vào chỗ đứng của gốm Việt trên bản đồ di sản toàn cầu.

Nghề gốm là nghề của sự bền bỉ, và thời gian đủ sức làm phai nhạt bất cứ ngọn lửa nào. Chị không nghĩ vậy. Theo chị, ngọn lửa sáng tạo chỉ tắt khi người ta thôi học hỏi. Chị đến với gốm bằng tâm thế một người học nghề, và đến giờ vẫn thấy mình còn phải học rất nhiều. Càng làm, thế giới của men và của lửa càng mở rộng, rộng đến mức không bao giờ khám phá hết.

Chị nhắc tới những họa sĩ lão thành cả đời gắn bó với gốm, tóc bạc rồi vẫn miệt mài tìm tòi, thử nghiệm và truyền cảm hứng cho lớp sau. Đó là điều chị mong cho chính mình: nhiều năm nữa nhìn lại, vẫn còn nguyên sự say mê của buổi ban đầu.

Chiếc lục bình gần nghìn ô màu vẫn đứng trong không gian trưng bày của Gốm Thủy. Mỗi ô là một quyết định không thể sửa sau khi lửa đã đi qua. Có lẽ gốm giữ chân người làm nghề cũng vì thế: nó không cho ai quay lại, chỉ cho phép đi tiếp, và học tiếp.

Mai Hoa