Dưới tầng sâu đất mỏ
Người ta vẫn thường nói nơi nào có ánh sáng, nơi đó có hy vọng, thế nhưng, cũng có những người lại chọn đi sâu vào bóng tối để thắp lên ánh sáng của cuộc đời mình. Ở vùng đất mỏ Quảng Ninh, khi bình minh còn chưa kịp hong khô những giọt sương đêm, những bước chân của người thợ lò đã nối nhau xuống lòng đất. Và khi họ trở về, mặt trời cũng đã ngả bóng sau những triền núi. Một ngày của người thợ mỏ cứ thế trôi qua, giữa hai lần nhìn thấy ánh sáng mặt trời.
Rời hầm lò …
Trên các công trường khai thác than ở Quảng Ninh, những khẩu hiệu nhắc nhở về an toàn lao động được đặt ở nhiều vị trí dễ nhìn thấy: “Suy nghĩ về an toàn, làm việc an toàn, gia đình đang đợi bạn ở nhà”, “Bảo vệ mình, bảo vệ đồng đội”, “Không an toàn không làm”,... Đó không chỉ là những lời nhắc trong mỗi ca sản xuất, mà còn là mong mỏi của những người đang chờ đợi phía sau cánh cửa mỗi gia đình.
Chúng tôi tìm đến nhà ông Nguyễn Văn Hưởng - cựu công nhân Công ty Than Khe Chàm. Với gần 20 năm gắn bó với nghề mỏ, ông Hưởng là người từng đi qua một biến cố tưởng chừng không thể vượt qua. Ngày 22/12/2003, một tai nạn lao động đã khiến cuộc đời ông rẽ sang hướng khác. Sau hơn 4 năm điều trị và gần 20 năm nghỉ hưu, ông may mắn giữ được mạng sống, sức khỏe đã ngày một tốt lên nhưng đôi chân không còn vẹn nguyên như trước.
Ngày gặp chúng tôi, gương mặt ông Hưởng rạng rỡ khi nhắc về những năm tháng làm thợ lò. Ngay cả khi nhắc đến biến cố năm xưa, ông vẫn nở nụ cười, nhẹ nhàng nói: “Có gì đâu, chuyện không may thôi”. Một câu nói ngắn gọn, tưởng như chẳng có gì đặc biệt, nhưng phía sau đó là cả một hành trình dài để đối diện và sống tiếp sau biến cố.
Tai nạn khiến sức khỏe suy giảm, ông không còn đủ điều kiện tiếp tục công việc và phải nghỉ theo chế độ, khép lại hành trình làm thợ lò khi vẫn còn nhiều điều dang dở. Những bất tiện trong sinh hoạt cũng theo ông suốt những năm tháng sau này. Thế nhưng, khi nhìn lại quãng đời đã qua, ông Hùng chưa từng hối hận vì lựa chọn gắn bó với nghề mỏ. Với ông, nghề nào cũng có những được - mất riêng, điều quan trọng là người làm nghề phải luôn ý thức về sự an toàn của bản thân cũng như phải thực sự yêu lấy nó.
Hai mươi năm làm thợ lò, ngoài quãng thời gian dài nằm viện sau tai nạn, ông Hùng vẫn nhớ những ngày tháng cùng đồng nghiệp xuống lò, những ca làm vất vả và những giọt mồ hôi thấm đẫm lưng áo. Đổi lại, ông có được tình cảm gắn bó của những người từ nhiều miền quê cùng tụ họp dưới mái nhà chung vùng mỏ. Tới nay, ông và những đồng nghiệp năm xưa vẫn giữ liên lạc, vẫn nhắc về những tháng ngày gian khó mà đầy ắp tiếng cười. Có những điều đã nằm lại dưới lòng đất, nhưng tình đồng đội thì vẫn theo họ về tận cuộc sống hôm nay.
Có những người đã không ít lần nghĩ đến chuyện dừng lại, muốn thoát khỏi những nhọc nhằn và hiểm nguy nơi lòng đất, nhưng rồi vẫn tiếp tục bám trụ bởi phía sau còn là gánh nặng cơm áo. Ông Hoàng Thanh Miện là một người như thế.
Điều từng khiến ông Miện nản lòng không chỉ là những hiểm nguy thường trực hay căn bệnh bụi phổi nghề nghiệp, mà còn là điều kiện lao động thiếu thốn của những năm tháng trước đây. Khác với thợ lò ngày nay, những người thợ thời ấy gần như phải dựa hoàn toàn vào sức người. Không có máy móc hỗ trợ, họ đào từng mét lò bằng những công cụ thô sơ, xúc đất đá vào những chiếc thúng lớn rồi đội trên đầu, lần lượt chuyển ra ngoài. Ngay cả những trang bị bảo hộ tối thiểu như găng tay, ủng hay khẩu trang cũng không phải lúc nào cũng có. Giữa lòng lò chật hẹp, bụi than và bụi đá lơ lửng, người thợ cứ thế làm việc bằng đôi tay trần và sức lực của chính mình.
“Bao nhiêu lần muốn bỏ quách đi cho xong. Nhưng mà lại nghĩ giờ bỏ thì về làm gì? Không có việc gì cả, không có lựa chọn thứ hai. Không có sự lựa chọn nào khác cả. Nhất là lúc bị cái máng cào nó kẹp vào chân, đúng vào dịp Covid 19, lúc ấy nghĩ nếu mà có vợ con ở quê thì cũng bỏ luôn cho rồi…”, ông Miện chia sẻ.
Thế nhưng, điều ám ảnh ông Miện đến tận hôm nay không chỉ là vết thương ở chân, mà còn là căn bệnh bụi phổi. Khác với những tai nạn có thể xảy đến trong chớp mắt, bụi phổi âm thầm bào mòn sức khỏe người thợ qua từng ca làm, từng năm tháng hít thở trong môi trường đầy bụi than, bụi đá. Những hạt bụi nhỏ bé ấy theo từng nhịp thở đi sâu vào phổi, tích tụ qua năm tháng và có thể để lại những tổn thương không thể hồi phục. Đáng sợ hơn, căn bệnh không bộc lộ ngay mà chỉ đến khi sức khỏe suy kiệt, người thợ mới nhận ra những gì mình đã phải đánh đổi sau hàng chục năm gắn bó với lòng đất.
Sau khi nghỉ hưu, ông nhận thấy sức khỏe có phần cải thiện, những cơn ho khan, viêm họng hay cảm giác tức ngực cũng ít xuất hiện hơn trước. Dẫu vậy, những năm tháng làm việc trong môi trường bụi than vẫn để lại những dấu vết khó xóa nhòa. Những cơn ho về đêm đôi khi vẫn đưa ông trở về với quãng đời “bán mặt cho lòng đất”.
… vẫn nặng lòng với nghề
Năm 2025, ông Nguyễn Tiến Du nhận quyết định nghỉ hưu, khép lại 38 năm gắn bó với ngành Than. Từ bước chân đầu tiên xuống lòng đất năm 1987 đến ngày khép lại hành trình làm nghề vào năm 2025, gần bốn thập kỷ cuộc đời ông đã gửi lại nơi những đường lò sâu hun hút. Ở đó, có tuổi trẻ, có những tháng năm nhọc nhằn, những thăng trầm của nghề và cả một hành trình đổi thay cuộc đời.
Cơ duyên đưa ông đến với nghề mỏ bắt đầu từ một chuyến đi Quảng Ninh sau khi tốt nghiệp cấp ba. Lớn lên cùng tiếng máy reo tại Nhà máy giấy Lửa Việt, nơi cả bố và mẹ đều làm công nhân, tuổi thơ ông là những ngày tháng thiếu thốn từ bữa ăn đến trang sách. Cái nghèo không chỉ hiện diện trên mâm cơm đạm bạc mà còn ghì chặt những ước mơ thơ dại. Chính từ gian khó ấy, trong ông sớm cháy lên một khát vọng: phải tìm được một công việc ổn định để tự đứng trên đôi chân mình và tựa đỡ gia đình.
“Sau khi học hết cấp 3, theo lời mời của một người họ hàng, tôi tới vùng Quảng Ninh chơi. Tôi bất ngờ vì nhà người này có rất nhiều gạo, đường và sữa. Với tôi trong lúc ấy thì nó rất xa xỉ. Tôi hỏi ra mới biết thì người này đang làm nghề thợ mỏ. Thế là tôi mới quyết định một mình đi từ quê vào đây để học tập và làm việc”, ông Du nhớ lại.
Tới tận bây giờ, khi ngồi kể lại những ngày đầu tiên bước chân vào nghề hay những “lấm lem” trong suốt gần 40 năm qua, ông Du vẫn cảm thấy bồi hồi như mới ngay đây. Dẫu đã rời xa những đường lò, giọng kể của người cựu thợ mỏ vẫn giữ nguyên vẻ hào sảng, ánh lên niềm tự hào của một người từng sống và cống hiến trọn vẹn cho nghề.
Được biết đến là một trong những nghề nặng nhọc, độc hại và tiềm ẩn nhiều hiểm nguy, nghề mỏ vẫn có sức níu giữ riêng với những người đã lựa chọn gắn bó. Không chỉ có ông Du, chúng tôi còn có cơ hội lắng nghe những tâm sự của anh Nguyễn Viết Trường, một chàng thợ mỏ trẻ sinh năm 1989 nhưng cũng đã có gần một thập kỷ gắn bó với nghề.
Trước khi trở thành thợ mỏ, anh Trường từng rời quê lên Hà Nội tìm việc, trải qua nhiều công việc khác nhau nhưng vẫn gặp khó khăn. Trong lúc chưa biết phải bắt đầu lại từ đâu, anh tìm đến Trường Cao đẳng Than - Khoáng sản Việt Nam, Phân hiệu Hồng Cẩm (Quảng Ninh). Điều khiến anh quyết định theo học khi ấy khá giản dị: được miễn học phí, hỗ trợ ăn ở. Thế nhưng, sau gần mười năm gắn bó, điều giữ chân anh không chỉ còn là công việc hay thu nhập.
“Ở đây chúng tôi gặp gỡ đồng nghiệp còn nhiều hơn cả gia đình nên ai cũng trân quý nhau, được gặp lại nhau sau mỗi ca làm, thấy nhau bình an là mừng lắm rồi. Ở đây giống như là gia đình thứ hai của mình vậy. Ai cũng chẳng nỡ rời đi…”, anh Trường chia sẻ.
Người ta gọi nghề mỏ là “ăn cơm dương gian, làm nghề âm phủ”, một cách nói đầy ám ảnh về những hiểm nguy nơi lòng đất. Vậy mà, điều níu giữ những người thợ ở lại đôi khi chẳng phải điều gì lớn lao mà là tình đồng đội với những gương mặt lấm lem than bùn.
Thực hiện: Thu Hương, Trọng Khải, Trần Khánh, Thu Quỳnh, Thu Trang