Theo lời kể của người trong làng, dưới triều vua Lê Trung Tông (thế kỷ XVI), một người thợ tại làng là cháu của tiến sĩ Trần Đắc đã theo chân chú đi sứ để học hỏi kỹ nghệ. Sau khi học nghệ thành tài, ông quay lại quê hương và truyền nghề lại cho dân làng.

Thời phong kiến, nhiều thợ thủ công trong làng từng chế tác đồ trang sức phục vụ cung đình. Đến thời vua Bảo Đại, đầu năm 1938, một số thợ lành nghề trong làng được phong danh hiệu nghệ nhân.

Ban đầu làng làm lược bằng gỗ, nhưng về sau chuyển sang chế tác bằng sừng. Sự phát triển và thừa kế từ thế hệ này sang thế hệ khác đã hình thành nên một làng nghề thủ công truyền thống như ngày hôm nay.

Nghề làm lược có ý nghĩa tinh thần quan trọng với người dân nơi đây. Mỗi ngày rằm tháng 2 và rằm tháng 8 âm lịch hằng năm, người dân sẽ tổ chức tế lễ và dâng hương để tưởng nhớ công ơn tổ nghề đã truyền dạy nghề cho làng.

Trong đó, lễ tổ sẽ được tổ chức với quy mô lớn hơn, còn lễ dâng hương sẽ được tổ chức đơn giản hơn. Ngoài để tỏ lòng biết ơn, đây còn là dịp để người những dân làng xa xứ quay lại quê hương, là lời nhắc nhở cùng nhau duy trì và phát triển nghề truyền thống lâu đời.

Về kinh tế và dân cư, hầu hết các hộ ở làng đều làm đều tham gia làm nghề với gần 90% hộ dân. Các hộ chủ yếu làm lược sừng, ngoài ra còn các hộ làm lược gỗ. Bên cạnh chế tác lược truyền thống, cư dân cũng phát triển thêm sản phẩm thủ công mỹ nghệ để phục vụ nhu cầu của khách hàng.

Khâu chọn nguyên liệu là bước đầu tiên. Sau khi thu mua sừng trâu, người thợ phải hong khô hàng tuần, thậm chí cả tháng trời và phân loại cẩn thận.

Trước đây, người Thụy Ứng làm mềm sừng bằng cách ủ tro. Ngày nay, sừng được xử lý bằng dầu với nhiệt độ trung bình 200 độ, sừng nguyên liệu sẽ cần từ 4-5 phút để nở ra sau đó lập tức được tráng bằng nước lạnh.

Đằng sau những chiếc lược sừng tinh xảo là quá trình bền bỉ của người nghệ nhân làng nghề Thụy Ứng trong việc duy trì nguyên liệu, tìm đầu ra và thích ứng với thị trường. Với một nghề phụ thuộc vào nguồn sừng tự nhiên, nguyên liệu từng là một trong những trở ngại lớn đối với các hộ sản xuất.

Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Sử, chủ cơ sở mỹ nghệ sừng Mười Sử, người gắn bó với nghề hơn nửa thế kỷ, nguồn sừng trong nước có thời điểm khan hiếm. Khi trâu, bò còn chủ yếu được nuôi để phục vụ cày kéo, vật nuôi thường được giữ đến khi già nên sừng có điều kiện phát triển đủ lớn. Khi phương thức chăn nuôi thay đổi, trâu bò được xuất bán sớm hơn, những cặp sừng phù hợp để chế tác cũng trở nên khó tìm.

Sự khan hiếm buộc người làm nghề phải mở rộng mạng lưới thu mua từ nhiều địa phương, lò mổ và thông qua những người thường xuyên di chuyển giữa các vùng. Bất cứ ai có thể giúp tìm được nguồn sừng đều trở thành một mắt xích trong quá trình duy trì sản xuất.

Theo thời gian, nguồn nguyên liệu được mở rộng ra ngoài nước, từ Campuchia đến châu Phi và Ấn Độ. Khi nguồn sừng trong nước không còn đáp ứng đủ nhu cầu, người nghệ nhân phải chủ động tìm kiếm thêm các nguồn nguyên liệu mới để duy trì sản xuất.

Việc duy trì nghề lược sừng gắn với quá trình tìm kiếm, thu mua và mở rộng nguồn sừng của các hộ làm nghề. Từ nguồn nguyên liệu trong nước đến việc tìm kiếm thêm ở nhiều khu vực khác, mạng lưới cung ứng dần được mở rộng để đáp ứng nhu cầu sản xuất và duy trì hoạt động của làng nghề.

Khi có nhiều lựa chọn nghề nghiệp, không phải người trẻ nào cũng muốn gắn bó với công việc truyền thống của gia đình. Một số người lựa chọn làm việc bên ngoài trước khi trở về với nghề. Nghệ nhân Nguyễn Văn Sử chia sẻ: “Nhiều người trẻ bây giờ không thích làm nghề này. Có những người muốn phát triển nhanh thì không hợp với nghề, nhưng nếu để họ trải nghiệm, dần dần họ sẽ hiểu và yêu nghề.”

Là người trẻ, họ có điều kiện tiếp cận nhiều kiến thức và phương thức làm việc mới, từ đó mở ra những hướng tiếp cận khác cho nghề truyền thống. “Khả năng sử dụng công nghệ, hình ảnh, video và mạng xã hội cũng tạo điều kiện để người trẻ tham gia vào việc giới thiệu sản phẩm, tìm kiếm khách hàng và mở rộng thị trường”, ông Sử cho biết. Đây là một trong những hướng được kỳ vọng để “nối dài” phạm vi tiếp cận của nghề làm lược sừng tới nhiều hơn và tới các thế hệ sau.

Cùng với sự phát triển của công nghệ, người trẻ có thể làm quen và tiếp cận với nghề dễ dàng hơn khi máy móc trợ giúp trong nhiều công đoạn. Tuy nhiên, với nhiều khâu phức tạp, vẫn đòi hỏi đôi bàn tay thủ công khéo léo và khả năng xử lý chất liệu của những người thợ lành nghề, nhiều kinh nghiệm.

Nghề làm lược cũng tạo điều kiện để những người nghệ nhân làng nghề tiếp cận với nhiều không gian và thị trường bên ngoài Thụy Ứng. Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Sử, quá trình gắn bó với nghề đã đưa ông đến hơn mười quốc gia, từ đó có thêm cơ hội tiếp xúc với nhiều thị trường và khách hàng khác nhau. Từ một nghề được truyền lại trong gia đình, nghề làm lược sừng dần mở rộng phạm vi hoạt động và tạo thêm những cơ hội tiếp cận bên ngoài làng nghề.

Trong quá trình duy trì nghề lược sừng, làng nghề Thụy Ứng đang có những thay đổi đáng kể khi các hộ làm nghề từng bước thích ứng với những điều kiện mới. Sự tham gia của thế hệ trẻ cùng những cách tiếp cận mới cũng mở thêm hướng đi cho nghề lược sừng trong quá trình tiếp nối qua các thế hệ.

Hà An, Văn Thành, Ngọc Du, Mai Phương, Bảo Sơn