Theo chân đoàn Tuồng cổ rước Tổ về nhà mới
Từ gian nhà này sang gian nhà khác, ban thờ Tổ nghề được cung kính rước đi giữa tiếng trống, tiếng nhạc và những bước chân của các thế hệ diễn viên. Ở làng Ngô Nội (thuộc tổ dân phố Ngô Nội, phường Yên Phong, Bắc Ninh), lễ chuyển Tổ không chỉ là một nghi lễ thông thường, mà là cách người dân cùng nhau giữ lửa tình yêu với Tuồng cổ qua gần một thế kỷ.
Ở làng Ngô Nội, Tuồng không chỉ là môn nghệ thuật sân khấu giải trí, mà đã thấm sâu vào máu thịt của biết bao thế hệ. Năm 1933, xuất phát từ mưu cầu thưởng thức văn nghệ lúc nông nhàn, các gia đình giàu có trong làng đã cùng nhau đóng góp tiền của đón thầy Trùm Bích - người ở Đông Anh, Hà Nội về dạy nghề.
Cứ thế, những vở Tuồng được các thế hệ diễn viên tập luyện, biểu diễn rồi truyền lại cho lớp sau. Đoàn từng có những giai đoạn hoạt động mạnh mẽ, có những lúc phải tạm ngừng vì chiến tranh, rồi lại được khôi phục sau ngày đất nước thống nhất.
Hơn 90 năm trôi qua, đoàn vẫn tồn tại và ngày càng phát triển.
Ở đoàn Tuồng cổ truyền thống Ngô Nội, các thành viên sẽ thay nhau thờ cúng Tổ nghề sân khấu. Cứ khoảng vài năm, khi có thành viên ngỏ ý xin được thờ Tổ, đoàn sẽ cùng bàn bạc và thống nhất việc rước Tổ sang nhà mới. Khi ấy, căn nhà của một thành viên lại trở thành nơi lưu giữ những gì thiêng liêng nhất của cả đoàn. Nghi lễ này được gọi là lễ chuyển Tổ, được tổ chức vào ngày 12/8 âm lịch, tức ngày giỗ tổ nghề sân khấu.
Dù nghi lễ chính thức bắt đầu lúc 3 giờ chiều, nhưng từ 1 giờ, tất cả diễn viên, nhạc công từ già đến trẻ đã tụ họp đông đủ tại nhà thủ nhang hiện tại. Có nhiều cụ đã ngoài 70, 80 tuổi, dù không còn thường xuyên đứng trên sân khấu, nhưng vẫn đến những buổi tập, buổi diễn để nhắc nhở, chỉ bảo lớp trẻ từng câu hát, từng nét diễn, từng cách giữ lấy cái thần của Tuồng cổ.
Ở cuối đoàn, các nữ diễn viên mang theo bằng khen, giấy khen và những bức ảnh ghi lại dấu ấn nhiều thế hệ của đoàn. Không chỉ biểu diễn trong các dịp lễ, hội ở địa phương, Đoàn Tuồng Ngô Nội còn thường xuyên giao lưu tại nhiều địa phương khác và tham gia các hội diễn sân khấu không chuyên. Từ năm 1974 đến nay, đoàn nhiều lần đạt thành tích cao, gần đây nhất là tại Hội diễn sân khấu không chuyên tỉnh Bắc Ninh năm 2023, với 2 Huy chương Vàng, 1 Huy chương Bạc, 1 Huy chương Đồng, giải Dàn nhạc xuất sắc và Huy chương Bạc toàn đoàn.
Tiếng trống, tiếng kèn, tiếng nhị, tiếng sáo hòa vào nhau, khi réo rắt, khi rộn ràng, theo đoàn người vang khắp con đường làng. Mỗi nhạc cụ được nối bằng một sợi dây về chiếc loa đi đầu, để âm thanh không chỉ rõ hơn mà còn lan xa, đưa tiếng nhạc tuồng len vào từng ngõ nhỏ.
Khi nhị vị Tổ nghề được rước đến nhà mới, cụ Nguyễn Đình Đồng thắp một nén hương lễ Tổ, sau đó nghi thức mộc dục (hay còn gọi là tắm tổ) được thực hiện. Bên trong nhà của thủ nhang mới, chỉ hai vị cao niên, trong đó có trưởng đoàn, cẩn trọng lau sạch Nhị vị Tổ.
Khoảnh khắc cánh cửa được khép lại cẩn thận khi nghi lễ tắm Tổ diễn ra khiến tôi cảm nhận rõ hơn sự kính cẩn mà những người dân Ngô Nội dành cho nghề của mình. Họ không phải những diễn viên chuyên nghiệp. Nhưng cách họ đối đãi với Tổ nghề lại mang sự thành kính của những người đang gìn giữ một phần gia sản tinh thần của chính cộng đồng mình.
Cụ Nguyễn Đình Đồng, người cao tuổi nhất đoàn, đọc văn tế lễ được các thế hệ trong đoàn truyền lại. Bên cạnh cụ là những người giữ vai trò quan trọng: trưởng đoàn, trưởng dàn nhạc và thủ nhang mới. Văn tế là những lời người xưa truyền lại qua nhiều đời. Gần một thế kỷ đã trôi qua, người đọc hôm nay đã là một thế hệ khác. Nhưng những lời hướng về Tổ vẫn còn nguyên giá trị.
Thủ nhang mới là anh Nguyễn Đăng Nhạ, 46 tuổi (ngồi hàng cuối cùng). Trước đây, bố anh là ông Nguyễn Đăng Nhật, một diễn viên của đoàn, cũng từng đảm nhiệm việc thờ Tổ tại chính ngôi nhà này.
Trong đoàn Tuồng Ngô Nội, việc thờ Tổ vì thế không chỉ được trao giữa những căn nhà. Nó còn được trao giữa các thế hệ trong một gia đình. Cùng với bàn thờ Tổ, những dấu tích của đoàn cũng được chuyển sang nhà mới: trang phục, đạo cụ, hình ảnh, bằng khen và những vật dụng gắn với hoạt động của đoàn.
Sau lễ an vị, buổi lễ tạm dừng để các thành viên sinh hoạt, ăn uống, nghỉ ngơi.
Sáng hôm sau, khi lớp hóa trang đã được tháo xuống, những người vừa là tướng, là đào, là kép trên sân khấu lại trở về với dáng vẻ quen thuộc thường ngày. Phía sau cuộc sống bình dị ấy là nhiều năm tháng họ đã dành cho Tuồng - cả thời gian, công sức và nhiều khoản tiền không nhỏ để gìn giữ những đêm diễn.
Đoàn Tuồng hiện có trên 50 thành viên, trong đó, trẻ nhất là anh Nguyễn Công Hoàng, chỉ mới 23 tuổi.
Không có một đơn vị chuyên nghiệp đứng phía sau, trang phục, đạo cụ, hóa trang hay những chi phí cho mỗi lần tập luyện, biểu diễn đều được các thành viên tự nguyện góp lại. Họ không giữ Tuồng vì đó là một nghề để mưu sinh, mà bởi những câu hát, lớp diễn và tiếng trống ấy đã trở thành một phần của gia đình, của dòng họ và của chính mảnh đất quê hương Ngô Nội thân yêu hàng chục năm qua.