Khi mắt có thể bị lừa: Tin cái giả, nghi cả cái thật (Kỳ 3)

Khi cái giả được tin như thật

Trong môi trường số, hình ảnh, video và âm thanh thường tạo cho người tiếp nhận cảm giác đang trực tiếp chứng kiến một sự việc. Một bức ảnh có thể được xem là dấu vết của một sự kiện, một đoạn video có thể khiến người xem tin rằng họ đang nhìn thấy hành động của một người, còn giọng nói quen thuộc dễ tạo cảm giác về sự hiện diện của chính người nói.

Deepfake làm thay đổi cách những nội dung này được tiếp nhận. Với sự hỗ trợ của AI, hình ảnh, video hoặc giọng nói có thể được tạo dựng, chỉnh sửa để mô phỏng một người hoặc một sự việc không có thật. Điều đáng chú ý là nội dung càng giống thật, khả năng tạo dựng niềm tin càng lớn.

Sự xuất hiện của Deepfake không chỉ khiến người dùng thận trọng hơn trước những nội dung giả, mà còn làm thay đổi cách họ nhìn nhận cả những thông tin vốn có thể là thật. Chị Nguyễn Thị Thủy (22 tuổi, Hà Nội) cho biết, hiện nay ngay cả khi một video hoặc hình ảnh có vẻ đáng tin, chị vẫn giữ một khoảng nghi ngờ nhất định cho đến khi tìm được nguồn xác thực.

Từ đó, một nội dung giả có thể kéo theo những hành động hoàn toàn có thật. Người dùng có thể chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng, tin vào một câu chuyện không xảy ra, chuyển tiền theo một yêu cầu giả mạo hoặc thay đổi nhận định về một cá nhân, tổ chức dựa trên nội dung được dựng bằng AI. Rủi ro này đã xuất hiện trong các hình thức lừa đảo trên không gian mạng.

Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở việc cái giả trông giống cái thật đến mức nào, mà còn ở việc con người có thể đưa ra quyết định thật dựa trên một nội dung giả.

Khi sự nghi ngờ quay ngược về phía sự thật

Những tác động của Deepfake không dừng lại ở việc khiến con người tin nhầm. Khi người dùng ngày càng biết rằng hình ảnh, video và giọng nói đều có thể được tạo dựng bằng AI, chính những nội dung có thật cũng có thể bị đặt vào trạng thái nghi vấn.

Một video thật có thể nhận lại câu hỏi “Có chắc là thật không?”, một bức ảnh thật có thể bị cho rằng đã qua chỉnh sửa hoặc một giọng nói thật có thể bị nghi ngờ là sản phẩm tổng hợp. Khi khả năng làm giả trở nên phổ biến, sự xuất hiện của một nội dung trực quan không còn tự động tạo ra sự tin tưởng như trước.

Người dùng không nên tin một nội dung chỉ vì nó có hình ảnh hoặc âm thanh đi kèm. Tuy nhiên, nếu mọi thông tin đều có thể bị phủ nhận chỉ bằng lập luận “có thể là AI”, sự nghi ngờ cũng có thể trở thành một vấn đề.

Nghiên cứu về tác động của Deepfake đã chỉ ra hiện tượng được gọi là “liar’s dividend”, tức là một người có thể phủ nhận một nội dung có thật bằng cách viện dẫn khả năng nội dung đó đã bị làm giả. Khi ấy, chính sự tồn tại của công nghệ giả mạo trở thành cơ sở để đặt câu hỏi về một bằng chứng có thật.

Ranh giới giữa hoài nghi có căn cứ và nghi ngờ không có căn cứ vì thế trở nên quan trọng hơn. Nếu thiếu căn cứ để xác định đâu là thật, đâu là giả, người dùng có thể chuyển từ trạng thái tin tưởng quá mức sang hoài nghi tất cả.

Bài toán lớn hơn là niềm tin

Deepfake đang khiến việc tiếp nhận thông tin trên môi trường số không còn đơn giản là nhìn thấy rồi tin nhưng cũng không thể chỉ nhìn thấy khả năng bị làm giả rồi phủ nhận. Điều cần thiết là đặt mỗi nội dung vào trong một quá trình đánh giá rộng hơn, dựa trên nguồn phát hành, bối cảnh, thông tin đối chiếu và những bằng chứng liên quan.

Điều này đặc biệt quan trọng trong những vấn đề có khả năng tác động đến cộng đồng. Một thông tin sai có thể gây ảnh hưởng đến danh dự cá nhân, tạo tâm lý hoang mang hoặc thúc đẩy những hành động thiếu cân nhắc. Ngược lại, việc phủ nhận một thông tin đúng mà không có căn cứ cũng có thể làm suy giảm giá trị của những nguồn thông tin đáng tin cậy.

Trong bối cảnh đó, niềm tin trên môi trường số không nên được xây dựng chỉ từ một hình ảnh, một đoạn video hay một giọng nói. Những yếu tố này vẫn có giá trị, nhưng cần được đặt cùng với nguồn tin và các bằng chứng khác trước khi đưa ra kết luận.

Deepfake vì vậy tạo ra một thách thức kép, một phía là nguy cơ tin vào điều chưa từng xảy ra, phía còn lại là nguy cơ nghi ngờ điều thực sự đã xảy ra. Cả hai đều có thể làm suy yếu khả năng phân biệt và đánh giá thông tin của người dùng.

Điều đáng lưu tâm của Deepfake không chỉ là khả năng tạo ra những nội dung giả ngày càng giống thật mà là tác động của nó đến cách con người hình thành niềm tin. Khi cái giả có thể được tạo ra với hình thức thuyết phục, còn cái thật cũng có thể bị đặt dấu hỏi, việc xác định sự thật không thể chỉ dựa vào những gì xuất hiện trên màn hình.

Trong “khoảng xám” ấy, vấn đề không phải là tin hay không tin một cách tuyệt đối, mà là có đủ căn cứ để tin hay không.

Từ khả năng làm giả hình ảnh, âm thanh, video đến những hệ quả mà Deepfake có thể tạo ra trong đời sống số, có thể thấy thách thức không chỉ nằm ở việc công nghệ ngày càng khó bị nhận diện bằng mắt thường mà điều đáng quan tâm hơn là cách con người tiếp nhận và phản ứng trước thông tin. Trong một môi trường mà ranh giới giữa thật và giả ngày càng khó nhận biết, năng lực kiểm chứng, đối chiếu nguồn tin và đánh giá bằng chứng trở thành nền tảng để mỗi người tự bảo vệ mình và duy trì niềm tin có cơ sở vào thông tin.

Minh Hoàn