PGS.TS Vũ Thu Trang: "Kết quả tuyển sinh mở ra một hành trình, không quyết định bạn đi được bao xa”

PV: Thưa PGS, sau khi kỳ thi tốt nghiệp THPT kết thúc, nhiều học sinh không cảm thấy nhẹ nhõm mà lại rơi vào trạng thái trống rỗng, mất phương hướng trước quyết định chọn ngành, chọn trường. Bà lý giải hiện tượng này như thế nào?

PGS.TS Vũ Thu Trang: Kỳ thi tốt nghiệp THPT là một mốc quan trọng trong chặng đường học tập, hoàn thành tốt kỳ thi này giống như leo lên đỉnh của ngọn núi học tập phổ thông. Vì vậy, cảm giác mệt mỏi là có thể hiểu được.

Tuy nhiên, cũng như một người vừa chinh phục được đỉnh cao mà chưa xác định được đỉnh cao tiếp theo, cảm giác mất phương hướng cũng sẽ tồn tại ở những học sinh chưa có định hướng. Ở một số gia đình, việc học được đề cao, nhưng hoạt động hướng nghiệp lại chưa được chú trọng, dẫn tới học sinh chỉ nhìn thấy nhiệm vụ đỗ tốt nghiệp THPT mà chưa suy ngẫm về các mục tiêu tiếp theo.

PV: Trong thời gian đăng ký nguyện vọng, nhiều học sinh dù nhận ra mình yêu thích một lĩnh vực khác nhưng vẫn ngần ngại thay đổi vì đã theo đuổi một định hướng trong nhiều năm. Các em nên làm gì để đưa ra lựa chọn phù hợp hơn với bản thân?

PGS.TS Vũ Thu Trang: Một lựa chọn nghề nghiệp phù hợp không nhất thiết chỉ là yêu thích, đam mê, mà còn cần dựa trên 2 yếu tố khác là năng lực bản thân và nhu cầu của thị trường nghề nghiệp. Học sinh cần cân nhắc cả 3 yếu tố này.

Nghề nghiệp nào học sinh vừa thích, vừa làm tốt, mà thị trường vừa cần, mới là nghề nghiệp tối ưu nhất. Khi học sinh thích nhưng không có các năng lực, phẩm chất cần thiết để thực hiện nghề đó hiệu quả, học sinh cần lường trước các khó khăn gặp phải để xây dựng con đường nghề nghiệp đúng đắn, như đầu tư thêm thời gian để trau dồi năng lực bản thân đáp ứng yêu cầu của nghề.

PV: Nhiều học sinh chọn ngành chỉ vì danh tiếng của trường, áp lực từ bạn bè hoặc kỳ vọng của người thân. Theo bà, điều này có thể ảnh hưởng như thế nào đến tâm lý và việc học của các em sau này?

PGS, TS. Vũ Thu Trang: Lựa chọn này mang lại sự thoải mái, dễ chịu trong ngắn hạn, nhưng sẽ gây hệ lụy dài hạn. Khi vào trường, học sinh không còn chịu áp lực từ bạn bè, không còn phải đối mặt với kỳ vọng của người thân, nhưng lúc đó các em sẽ phải đối mặt với áp lực và kỳ vọng của chính bản thân mình và nhu cầu của bản thân. Vì vậy, không nên vì lợi ích ngắn hạn mà hy sinh tương lai dài hạn.

PV: Thưa PGS.TS Vũ Thu Trang, một số học sinh coi việc chọn ngành ở tuổi 18 là quyết định mang tính "được ăn cả, ngã về không". Vậy theo bà, nỗi sợ chọn sai đang tác động như thế nào đến tâm lý và khả năng đưa ra quyết định của các em?

PGS.TS Vũ Thu Trang: Thực tế, trong bối cảnh hiện nay, việc định hướng nghề nghiệp đã bắt đầu từ rất sớm. Đến khoảng 15 tuổi, học sinh đã đứng trước lựa chọn học THPT hay học nghề. Ngay cả việc chọn nghề cũng có thể thay đổi theo các chặng trong cuộc đời. Vì thế, tâm lý sợ sai này không còn đúng với bối cảnh giáo dục và lao động hiện nay nữa.

Tuy nhiên, tư duy quá đề cao học tập đại học, sợ chuyển nghề, xác định nghề theo tư vấn của người khác thay vì trải nghiệm cá nhân vẫn còn tồn tại, dẫn đến nỗi sợ chọn sai. Khi đó, học sinh dễ trầm trọng hóa vấn đề, từ đó đưa ra các quyết định chưa chính xác. Khi các em chọn vì sợ thay vì dựa trên những hiểu biết về bản thân cũng như thị trường lao động, tính chính xác của quyết định chọn nghề sẽ càng thấp.

PV: Hiện nay vẫn có không ít phụ huynh ưu tiên những ngành nghề được cho là ổn định và lo lắng khi con lựa chọn các lĩnh vực mới. Theo bà, cha mẹ có thể thay đổi cách nhìn nhận như thế nào để có thể đồng hành cùng con hiệu quả hơn?

PGS.TS Vũ Thu Trang: Quan điểm của cha mẹ được hình thành dựa trên kinh nghiệm, trải nghiệm thực tiễn của họ. Vì vậy, các quan điểm này không nhất định là sai. Tuy nhiên, kinh nghiệm của cha mẹ chưa chắc đã đúng hoàn toàn với con.

Năng lực, đam mê, và bối cảnh nghề nghiệp của con có thể khác với bố mẹ. Vì vậy, bố mẹ nên đồng hành cùng với con, chia sẻ câu chuyện thực tiễn, giúp con tự hình thành quan điểm của mình về nghề nghiệp một cách chủ động. Bố mẹ ép con có thể dẫn tới việc con trách bố mẹ khi kết quả không như ý, hoặc con lệ thuộc vào bố mẹ, không thể hình thành quan điểm riêng của mình.

PV: Vậy theo bà, làm thế nào để phụ huynh vừa đồng hành, hỗ trợ học sinh trong quá trình định hướng ngành nghề, vừa tránh tạo áp lực cho các em?

PGS.TS Vũ Thu Trang: Trước hết, cha mẹ cần coi con là một cá nhân chủ động, có thể có quan điểm riêng, nhận định riêng. Khi đó, cha mẹ sẽ ý thức được việc hỗ trợ con là cung cấp thông tin, động viên khích lệ,… giúp con hình thành quan điểm của riêng mình.

Đồng thời, cần hướng tới thúc đẩy sự chủ động, tự tin, dám bày tỏ quan điểm và nhận định riêng ở con. Cha mẹ cần nhớ rằng bản thân mình cũng từng thử và sai, vượt qua rất nhiều khó khăn mới có thể chắt lọc được các kinh nghiệm như hiện tại. Vì vậy, con cũng sẽ cần quá trình thử và sai tương tự. Cha mẹ có thể động viên, khích lệ, cho phép con thử các ý tưởng của cá nhân, và hỗ trợ khi con mắc lỗi, để giúp con trưởng thành hơn trong lựa chọn nghề nghiệp.

PV: Nhiều học sinh chọn cách im lặng, né tránh hoặc tỏ ra thờ ơ khi được hỏi về chuyện chọn ngành, chọn trường. Dưới góc nhìn tâm lý học, hiện tượng này phản ánh điều gì?

PGS.TS Vũ Thu Trang: Có nhiều nguyên nhân khiến học sinh từ chối chia sẻ về việc chọn ngành, chọn nghề. Thứ nhất, có thể do người tiếp nhận không cởi mở chấp nhận quan điểm của học sinh, nên các em cảm thấy nói ra cũng không có tác dụng gì. Thứ hai, có thể do học sinh còn bối rối, chưa hình thành quan điểm hoặc thái độ rõ ràng, nên chưa dám chia sẻ. Hai nguyên nhân này cần có những cách hỗ trợ khác nhau.

PV: Trước những áp lực trong giai đoạn này, bà muốn gửi gắm điều gì tới các học sinh và phụ huynh đang không khỏi lo lắng, băn khoăn về những lựa chọn phía trước?

PGS, TS. Vũ Thu Trang: Tôi rất hiểu rằng giai đoạn đăng ký nguyện vọng và chờ kết quả tuyển sinh là khoảng thời gian nhiều áp lực, không chỉ với học sinh mà cả với phụ huynh. Các em lo lắng vì đứng trước một lựa chọn quan trọng; cha mẹ lo lắng vì mong con có một tương lai tốt đẹp. Tôi chỉ muốn nhắn gửi rằng tuyển sinh là một cột mốc quan trọng, nhưng không phải là cánh cửa duy nhất quyết định toàn bộ cuộc đời của một người.

Người xưa có câu: "Đường dài mới biết ngựa hay". Kết quả tuyển sinh có thể mở ra một hành trình, nhưng chính thái độ học tập, sự bền bỉ và khả năng thích nghi mới quyết định các em sẽ đi được bao xa. Vì vậy, hãy chuẩn bị thật nghiêm túc, lựa chọn thật cẩn trọng, nhưng cũng hãy tin rằng mỗi con đường đều có thể trở thành con đường tốt đẹp nếu ta bước đi với tinh thần chủ động và nỗ lực không ngừng.

PV: Xin cảm ơn những chia sẻ của bà!

Bảo Ngọc