Tiếng kêu cứu từ những ngôi làng "ngạt thở" vì rác thải nhựa ở Hưng Yên: "Ngộp" trong rác thải (Kỳ 1)
Phế liệu ngổn ngang từ trong nhà ra ngõ, mùi nhựa nồng nặc xộc thẳng vào mũi, những "đụn" rác thải cao hàng mét, lò đốt và xả thải lộ thiên là những gì phóng viên ghi nhận sau nhiều ngày có mặt tại một số làng nghề được nhắc tên trước đó tại Hưng Yên. Cho đến nay, một số làng nghề sản xuất, tái chế nhựa tại tỉnh Hưng Yên vẫn còn "oằn mình" trong phế liệu, rác thải.
Ghi nhận tại làng nghề tái chế bị thu hồi bằng công nhận
Ngày 23/12/2019, UBND tỉnh Hưng Yên ban hành Quyết định số 2826/QĐ-UBND thu hồi Bằng công nhận làng nghề tái chế phế liệu đối với Phan Bôi (thuộc phường Dị Sử cũ, thị xã Mỹ Hào cũ, nay là phường Đường Hào). Tuy nhiên, sau gần 6 năm, hoạt động tái chế phế liệu tại đây vẫn diễn ra sôi động. Tiếng máy nghiền, xe chở hàng ra vào liên tục cùng mùi nhựa và hóa chất vẫn bao trùm khu dân cư.
Theo ghi nhận, đến nay Tổ dân phố Phan Bôi vẫn còn hơn 100 hộ dân hoạt động trong lĩnh vực thu gom, phân loại, sơ chế và tái chế phế liệu nhựa. Điều này cho thấy việc thu hồi danh hiệu làng nghề chưa đồng nghĩa với sự chấm dứt của hoạt động tái chế tại địa phương.
Dọc Quốc lộ 5, đoạn dẫn vào Tổ dân phố Phan Bôi (phường Đường Hào), các cơ sở thu gom, sơ chế và tái chế nhựa xuất hiện ngày một nhiều. Trước cửa nhiều xưởng, những bao tải phế liệu được chất cao quá đầu người, phủ kín lối ra vào. Hai bên đường, chai nhựa, túi nilon và nhiều loại rác thải nằm ngổn ngang ven mương, tạo nên khung cảnh nhếch nhác.
Càng tiến về gần cổng Tổ dân phố Phan Bôi, mùi nhựa và hóa chất càng trở nên nồng nặc, bao trùm cả khu vực. Tiếng máy móc hoạt động liên tục hòa cùng dòng xe chở phế liệu ra vào khiến không gian luôn trong tình trạng ồn ào, đặc trưng của một khu vực tái chế vẫn đang hoạt động.
Bà N.T.L (56 tuổi, người dân trong làng) cho biết, công việc tái chế nhựa đã tồn tại hàng chục năm nay. "Hôm nọ người ta xay nhựa ở trong này, nước chảy ra đây xanh lè, đỏ lừ. Nếu đi sang bên kia, một đoạn nữa thôi là tắc thở luôn. Người làm họ cũng sợ mùi, phải hít hóa chất nhưng ở đây nên đành chịu, cái nghề nó là sinh kế của mấy trăm nhà. Vất vả, mệt mỏi đấy nhưng làm lâu nó quen đi rồi", bà L nói.
Trong phố Phan Bôi, 1/3 mặt đường đã bị lấn chiếm bởi hàng loạt bao tải phế liệu chất chồng lên nhau, xe tải nườm nượp ra vào càng khiến không gian thêm ngột ngạt, bí bách. Theo ghi nhận của phóng viên, trong phố vẫn còn vài nhà xưởng đang hoạt động.
Bên trong xưởng có những "núi" phế thải cao gần chạm nóc, lấp kín mặt sàn, có nhà "phơi" những khối nhựa đã được ép vuông vức ra sân trước. Những bãi phế liệu ở cuối phố thậm chí còn có sức chứa gấp nhiều lần, đi kèm là mùi hóa chất độc hại xâm lấn bầu khí quyển.
Khi hay tin phải xử lý dứt điểm các "điểm nóng" về ô nhiễm môi trường tại 4 làng nghề, nhiều nhà xưởng tại Tổ dân phố Phan Bôi vận hành trong trạng thái "thấp thỏm". Theo một số công nhân chia sẻ, chính quyền địa phương đang tiến hành những đợt kiểm tra sát sao tại khu vực này.
Bà H, chủ một cơ sở, thở dài: "Đợt trước cháy nổ nhiều, họ đẩy mạnh kiểm tra phòng cháy, chữa cháy rồi đường thoát nước, các xưởng lớn thì phải có bể ngầm. Cả làng này làm nhựa, nhưng như nhà tôi thì quy mô nhỏ, kiểu nhà mình có đất thì mình làm nhưng cũng phải cẩn thận, giờ ảnh hưởng đến dân cái là họ không cho làm nữa. Cả làng này làm nhựa, nhưng xưởng lớn sẽ bị kiểm tra chặt hơn, thành ra người ta lo lắng, nhạy cảm. Đang bình thường lại phải dừng mất 1 tháng, người ta nhập hàng ít đi, hàng tồn thì chất đầy nhà, rất bẩn và mùi".
Dứt điểm các cơ sở gây ô nhiễm là việc làm cấp thiết nhằm "cứu" lấy môi trường đang bị bức tử bởi rác thải nhựa. Tuy nhiên, câu chuyện về kế sinh nhai của những người lao động vẫn còn bị bỏ ngỏ. Các xưởng sản xuất, tái chế nhựa đã trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều gia đình. Nếu đóng cửa, họ sẽ phải tìm con đường khác kiếm sống.
Một chủ xưởng dè dặt chia sẻ với phóng viên: "Đa số những nhà không đủ tiêu chuẩn đều đã dừng hoạt động. Tỉnh cũng đưa ra giải pháp rồi, hướng dẫn như nào thì mình hợp tác. Nếu có đoàn đến kiểm tra thì xưởng sẽ phải tạm nghỉ 1-2 tháng, lúc đấy thì công nhân lại không có công ăn việc làm".
Trước đó, khi trả lời trước truyền thông về biện pháp căn cơ để giải bài toán ô nhiễm môi trường làng nghề ở Tổ dân phố Phan Bôi, ông Phạm Thái Hưng, Bí thư Đảng uỷ, Chủ tịch UBND phường Dị Sử (cũ) (nay là Phó Chủ tịch UBND phường Đường Hào), cho biết ông đã kiến nghị lên cơ quan chức năng có thẩm quyền đưa làng nghề ra một khu vực tập trung, xa dân cư. Việc này người dân cũng mong muốn, tuy nhiên ông Hưng cho rằng khó thực hiện vì quỹ đất ở địa bàn không còn.
Có thể nói, câu chuyện sinh kế không phải là "điểm nghẽn" duy nhất trong nỗ lực giải quyết tình trạng ô nhiễm, khó khăn còn bao gồm cả những yếu tố khách quan về địa hình. Hầu hết các cơ sở tái chế nhựa đều nằm sâu trong những con ngõ nhỏ hẹp, xen lẫn với nhà ở của người dân.
Sự chật chội này khiến việc xây dựng hệ thống xử lý chất thải tập trung trở nên bất khả thi. Hơn nữa, việc tiếp cận và vận chuyển nguyên liệu cũng như xử lý rác thải sau tái chế cũng gặp nhiều khó khăn, khiến tình trạng ô nhiễm càng trầm trọng.
"Con đường rác thải" dẫn vào thôn tái chế ô nhiễm
Sau khi ghi nhận thực trạng tại Tổ dân phố Phan Bôi, phóng viên tiếp tục di chuyển đến thôn tái chế nhựa Minh Khai, xã Như Quỳnh cách đó 17km. Làng tái chế nhựa Minh Khai đang có lượng rác thải nhựa không thể tái chế tồn đọng lên đến khoảng 150.000 tấn. Đây được xem là vựa tái chế nhựa lớn nhất cả nước khi tích tụ "di sản độc hại" này suốt 40 năm và đang trong quá trình được tháo gỡ.
Từ Quốc lộ 5, theo một lối vào cổng thôn Minh Khai (hay còn gọi là làng Khoai, thị trấn Như Quỳnh cũ, nay thuộc xã Như Quỳnh, tỉnh Hưng Yên), con đường dài hàng trăm mét lọt thỏm giữa "thành lũy" rác thải. Hai bên đường chất đống những bao tải chứa túi nilon, ống nhựa, pallet nhựa, dây nhựa, vải rách,... tập kết thành các bãi san sát nhau. Trước cổng khu đô thị sinh thái Như Quỳnh, "núi rác" khổng lồ cũng bủa vây hai bên, quây kín chân cột điện cao thế.
Con kênh dài chạy dọc theo đường làng cũng bị ô nhiễm nặng với màu nước đục ngầu, rác nhựa chất đầy hai bên bờ, trôi nổi trên bề mặt, bốc mùi khó chịu. Không chỉ mặt đất và dòng kênh bị "bức tử", bầu trời cũng hứng chịu ô nhiễm bởi những cột khói đen dày đặc phả ra từ các nhà xưởng.
Mùi hắc của nhựa hòa với mùi cay khét của khói khiến không gian càng trở nên ngột ngạt. Ngoài ra, sức khỏe của người dân có nguy cơ bị ảnh hưởng nghiêm trọng khi sinh sống trong môi trường ô nhiễm kéo dài.
Quả thật, men theo con đường đi sâu vào thôn, phóng viên tận mắt thấy những ống thoát nước lộ thiên đang xả nước thải trực tiếp từ cơ sở sản xuất xuống đường cống. Dòng nước thải đục ngầu, sủi bọt trắng xóa chỉ được lọc qua một tấm màng mỏng bọc quanh miệng ống.
Ngay bên ngoài nhà xưởng, một lò đốt vẫn còn đang đỏ lửa, dồn dập xả khói đen lên bầu trời. Bên trong, những công nhân vẫn thoăn thoắt tay làm trong tiếng ầm ầm của máy móc. Chị Lê Thị Huyền (42 tuổi) cho biết chính quyền địa phương cũng đã thực hiện giải pháp cắt áp điện 3 pha nhằm cưỡng chế ngừng sản xuất, tái chế vật liệu nhựa tại một số cơ sở. Tuy nhiên, đây mới chỉ là biện pháp trước mắt.
Theo ghi nhận của phóng viên, kể từ khi UBND tỉnh chỉ đạo quyết liệt, nhiều đợt kiểm tra đã được thực hiện tại khu vực thôn Minh Khai. Nhiều chủ nhà xưởng cùng chung tâm thế lo lắng, căng thẳng, biết là ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường nhưng chưa thể đáp ứng ngay lập tức.
Thực tế cho thấy, với số lượng lớn hộ kinh doanh, sản xuất, tái chế nhựa tại làng nghề Minh Khai cùng hàng trăm nghìn tấn rác thải, phế liệu còn tồn đọng, người dân đánh giá việc xử lý dứt điểm là rất khó.
Từ thực tế đó cho thấy, việc xử lý ô nhiễm tại các làng nghề ở Hưng Yên là một chặng đường dài nhiều thách thức, không thể xong trong ngày một, ngày hai. Nói cách khác, câu trả lời cho bài toán nan giải về ô nhiễm làng nghề nằm ở việc dung hòa giữa lợi ích môi trường và lợi ích kinh tế, khi người dân và chính quyền địa phương cùng tìm ra một lối đi hợp lý và bền vững, song song với sự hỗ trợ từ cơ quan chức năng có thẩm quyền.