Chạm vào ký ức Tết Đoan Ngọ giữa lòng Hoàng thành Thăng Long

Chương trình trưng bày năm nay gồm hai chủ đề chính: "Tết Đoan Ngọ dân gian truyền thống" và "Tết Đoan Ngọ trong cung đình Thăng Long thời Lê", tái hiện nhiều lớp văn hóa đặc sắc của ngày tết cổ truyền.

Ở chủ đề thứ nhất, không gian Tết Đoan Ngọ dân gian được tái hiện tại Nhà 19C theo hình thức một ngôi nhà truyền thống ba gian của cư dân kinh thành Thăng Long xưa, gồm không gian thờ cúng tổ tiên, phòng khách và khu bếp.

Trong đó, không gian thờ cúng tái hiện phong tục dâng lễ vật đầu mùa như vải, mận, dưa hấu, bánh tro, rượu nếp, trầu cau lên bàn thờ tổ tiên từ sáng sớm để cầu mong sức khỏe, bình an. Sau nghi thức cúng lễ, các thành viên trong gia đình cùng thưởng thức cơm rượu nếp, trái cây chua chát hay bánh tro theo quan niệm "giết sâu bọ", trừ bệnh tật trong cơ thể.

Không gian phòng khách giới thiệu tập tục đeo bùa túi, chỉ ngũ sắc cho trẻ nhỏ nhằm xua đuổi tà khí, cầu bình an. Nhiều hiện vật như túi bùa hình quả, con vật, đồ vật truyền thống được phục dựng dựa trên tư liệu của các học giả, nhà nghiên cứu và nguồn ảnh lưu trữ quốc tế, góp phần gợi nhắc ký ức văn hóa của người Hà Nội xưa trong dịp Đoan Ngọ.

Trong khi đó, khu bếp tái hiện cảnh chuẩn bị cơm rượu nếp, ngâm rượu thuốc, làm bánh tro, nấu chè và đặc biệt là phong tục hái thảo mộc đúng giờ Ngọ để làm thuốc dùng quanh năm. Các loại cây quen thuộc như ngải cứu, tía tô, đinh lăng, ích mẫu hay hoa nhài,… được giới thiệu như một phần trong tri thức dân gian về chăm sóc sức khỏe của người Việt.

Trao đổi với phóng viên về mục đích của chương trình, ông Đỗ Quang Huy, đại diện Ban quản lý Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, chia sẻ: "Tết Đoan Ngọ trong cung đình thời Lê vốn có nhiều nghi thức rất đặc sắc nhưng theo thời gian đã dần bị mai một và ít người biết tới. Thông qua việc phục dựng lần này, chúng tôi không chỉ muốn giới thiệu những hiện vật hay tranh vẽ, mà quan trọng hơn là muốn gửi gắm thông điệp về sự trân trọng tri thức của cha ông. Từ cách dùng thảo mộc chữa bệnh trong dân gian đến nghi thức ban quạt trong cung đình, tất cả đều là di sản cần được tiếp nối".

Với chủ đề "Tết Đoan Ngọ trong cung đình Thăng Long thời Lê", không gian trưng bày tại Nhà N14 tập trung tái hiện nghi lễ và đời sống hoàng cung thông qua thơ ca trung đại, tranh vẽ cùng các mô hình phỏng dựng.

Điểm nhấn của không gian này là việc giới thiệu 10 bài thơ chữ Hán liên quan đến Tết Đoan Ngọ của các vị vua và danh sĩ qua nhiều triều đại. Trong đó có thơ ngự chế của vua Lê Hiến Tông vào dịp Tết Đoan Ngọ năm 1503 bày tỏ nỗi trăn trở về vận mệnh đất nước, hay bài thơ của vua Lê Cung Hoàng đề trên quạt ban cho bề tôi với hàm ý khuyên răn trung quân, tận tụy với triều đình.

Không gian nghi lễ cung đình còn tái hiện các hoạt động như cúng tế tổ tiên, thiết triều, ban yến, ban quạt cho bá quan văn võ thông qua tranh vẽ và mô hình hiện vật. Đáng chú ý là mô hình chiếc quạt lớn đề thơ chữ Hán, gợi lại sự kiện vua Lê Hiến Tông làm thơ đề quạt trong dịp Đoan Ngọ như một cách gửi gắm suy tư về việc trị quốc.

Khi được hỏi về cảm nhận khi tham quan, bạn Lê Minh Anh (sinh viên ngành Quản lý di sản, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc Gia Hà Nội) bày tỏ: "Em ấn tượng nhất là cách Ban Tổ chức dùng tranh minh họa để giải thích phong tục. Nó không khô khan mà rất trực quan, giúp những người trẻ như em hiểu rõ tại sao lại có tục ăn cơm rượu nếp hay đeo chỉ ngũ sắc mà không thấy bị xa lạ".

Theo Ban Tổ chức, trong bối cảnh nhiều phong tục cổ truyền đang dần mai một, chương trình "Tết Đoan Ngọ xưa và nay" không chỉ góp phần phục dựng những giá trị văn hóa phi vật thể cung đình Thăng Long vốn ít được biết đến, mà còn giúp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu hơn về ý nghĩa của một trong những ngày tết truyền thống đặc sắc của dân tộc.

Chương trình mở cửa đón khách từ ngày 15/6/2026 tại Nhà 19C và Nhà N14, thuộc Khu di sản Hoàng thành Thăng Long.

Nguyễn Thành