Lăng Khải Định: Dấu ấn kiến trúc giao thoa Đông - Tây của triều Nguyễn
Khởi công ngày 4/9/1920 sau gần bốn năm chuẩn bị và hoàn thành sau 11 năm xây dựng, lăng của vua Khải Định (còn gọi là Ứng Lăng) được xem là công trình đặc biệt bậc nhất trong hệ thống lăng tẩm triều Nguyễn. Dù có diện tích khoảng 5.674m², nhỏ hơn nhiều so với các lăng vua tiền nhiệm, công trình lại nổi bật bởi sự cầu kỳ, tinh xảo và mức độ đầu tư tốn kém hiếm có.
Giao thoa Đông - Tây trong từng chi tiết kiến trúc
Tọa lạc trên sườn núi Châu Chữ (Huế), lăng được xây dựng theo bố cục nhiều tầng bậc với 127 bậc thang dẫn lên khu trung tâm. Ngay từ tổng thể kiến trúc, công trình đã tạo ấn tượng mạnh bởi sự bề thế và khác biệt so với phong cách truyền thống trước đó.
Khác với các lăng tẩm sử dụng chủ yếu vật liệu truyền thống, lăng Khải Định được xây dựng bằng bê tông, sắt rèn và ngói ardoise nhập khẩu từ Pháp. Đây là dấu hiệu cho thấy sự thay đổi trong tư duy xây dựng đầu thế kỷ XX, khi yếu tố phương Tây bắt đầu ảnh hưởng rõ nét đến kiến trúc cung đình.
Cổng Tam quan gồm một cửa chính và hai cửa phụ, chạm khắc rồng tinh xảo. Qua cổng là sân chầu với tượng quan văn, quan võ, lính hầu, voi và ngựa được bố trí đăng đối, tái hiện không khí nghi lễ trang nghiêm của triều đình phong kiến.
Tham quan tại đây, nhiều du khách trong nước và quốc tế thể hiện sự ngạc nhiên với vẻ đẹp và sự lộng lẫy của Lăng Khải Định. Anh Nguyễn Ngọc Tuấn (Hà Nội) chia sẻ: "Đến với lăng Khải Định, tôi thực sự ấn tượng bởi kiến trúc độc đáo cùng nghệ thuật điêu khắc cực kỳ tỉ mỉ và tinh xảo. Đây không chỉ là một công trình đẹp mà còn là di sản vô giá mà thế hệ mai sau cần trân trọng, giữ gìn".
Đáng chú ý, công trình là sự pha trộn nhiều phong cách như Pháp, Ấn Độ, Romanesque, Gothic bên cạnh hoa văn truyền thống Việt Nam. Nghệ thuật khảm sành sứ và thủy tinh nhập từ Trung Quốc, Nhật Bản được sử dụng dày đặc, tạo nên hiệu ứng thẩm mỹ độc đáo, hiếm thấy ở các lăng tẩm khác.
Cung Thiên Định: Đỉnh cao nghệ thuật trang trí cung đình
Cung Thiên Định là trung tâm và cũng là không gian đặc sắc nhất của toàn bộ lăng. Nội thất được phủ kín bởi nghệ thuật khảm sành sứ tinh vi, thể hiện tay nghề bậc cao của các nghệ nhân đương thời.
Theo tư liệu thì bức tranh được vẽ bởi nghệ nhân cung đình tên Nguyễn Văn Tánh. Điểm đặc biệt của bức tranh là trải qua gần một thế kỷ nhưng bức bích hoạ này chưa một lần được tô sửa và trông như mới. Một điều bí ẩn khác là bức tranh chưa bao giờ ghi nhận việc bị mạng nhện bám dù xung quanh khu vực Thiên Định Cung nhện bám khá nhiều.
Điều thú vị là, tương truyền để vẽ bức "Cửu long ẩn vân" nghệ nhân Nguyễn Văn Tánh phải cho kê một cái giá cao sát trần điện, sau đó miệng ngậm cây cọ cùng hai tay hai chân mỗi chi giữ một cây cọ vẽ cùng một lúc. Trong lúc đang thả hồn vào tác phẩm thì gặp vua đến thăm, trong khi mọi người đều hành lễ với vua thì riêng nghệ nhân Tánh vẫn say sưa thực hiện tác phẩm. Khi ấy vua phán: "Cửu Tánh! Nếu như trên đời này có đến hai Cửu Tánh thì Trẫm lấy cái đầu ngươi rồi".
Trên trần điện là bức họa "Cửu long ẩn vân" được thực hiện công phu, tạo điểm nhấn nghệ thuật nổi bật. Chính giữa điện đặt tượng đồng vua Khải Định, đúc theo tỷ lệ 1:1 tại Pháp và được mạ vàng tại Huế. Dưới bệ tượng là nơi an táng nhà vua.
Anh Nguyễn Ngọc Tuấn (du khách từ Hà Nội) chia sẻ khi đang mải mê ngắm nhìn những bức phù điêu: "Tôi thực sự choáng ngợp. Cứ ngỡ bê tông sẽ thô cứng, nhưng khi kết hợp với sành sứ, nó lại mềm mại và lộng lẫy đến khó tin. Từng mảnh chén kiểu, bình hoa vỡ được sắp đặt tinh xảo đến mức nếu không chạm tay vào, khó lòng nghĩ đó là phế liệu được tái sinh".
Toàn bộ không gian được chia thành ba khu vực chính gồm Đền Khải Thánh (nơi đặt bàn thờ và tượng vua), khu Bửu An (nơi đặt lăng mộ) và khu thờ tự các vị tiền hiền triều Nguyễn.
Sau hơn một thế kỷ, lăng Khải Định không chỉ là nơi an nghỉ của một vị hoàng đế, mà còn là minh chứng cho giai đoạn giao thoa văn hóa đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Công trình góp phần làm phong phú thêm giá trị của quần thể di tích Cố đô Huế và tiếp tục thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước.