Ca Huế trên Sông Hương: Giữa thương mại hóa và nỗi niềm tri âm

Từ thú thưởng ngoạn tao nhã đến sản phẩm du lịch đại chúng

Trong nhịp sống chậm rãi sau mỗi mùa lễ hội, khi màn đêm buông xuống và gió từ dòng Hương Giang thổi lên mát rượi, những chiếc thuyền rồng lại rời bến, đưa du khách tìm về với những làn điệu sông trăng. Trên khoang thuyền nhỏ, tiếng đàn bầu, đàn tranh, đàn nguyệt, sáo, phách,… hòa quyện cùng giọng ca ngọt ngào của những tà áo dài tím, tạo nên không gian thính phòng giữa mênh mang sông nước.

Những bản Lưu thủy, Kim tiền, Xuân phong, Long hổ rộn ràng rồi lắng lại trong Nam ai, Nam bình da diết. Khi trăng lên cao, âm hưởng Tương tư khúc như lan xa trên mặt nước, kết nối âm nhạc, thiên nhiên và tâm hồn người nghe thành một chỉnh thể huyền diệu. Chính không gian đặc biệt ấy đã tạo nên cảm xúc khác biệt, điều mà sân khấu hiện đại khó có thể tái hiện trọn vẹn.

Nghệ nhân Ưu tú Minh Hoài (một người đã có hơn 40 năm gắn bó với nghề) bùi ngùi: "Ngày xưa, hát Ca Huế là cuộc chơi của những tri âm, tri kỷ. Người nghe phải hiểu về niêm luật, biết cái hay của hơi Nam, hơi Bắc mới thấy hết cái tình trong câu hát. Nay khách lên thuyền đa phần là khách du lịch, họ nghe vì tò mò nhiều hơn là thưởng thức nghệ thuật đúng nghĩa. Cái chất thính phòng của Ca Huế vì thế mà cũng vơi đi ít nhiều".

Theo các nghệ nhân, Ca Huế từng là thú thưởng thức dành cho tầng lớp trí thức, những người thực sự am hiểu và đồng điệu. Người yêu nhạc có thể “bao đò” để lênh đênh giữa sông Hương, tìm tri âm trong từng câu hát. Nghệ nhân được trân trọng, đãi ngộ xứng đáng và coi trọng như những người gìn giữ tinh hoa văn hóa.

Tuy nhiên, theo thời gian, khái niệm "ngủ đò" bị hiểu sai lệch, kéo theo những hệ lụy làm giảm đi phần nào giá trị thanh tao vốn có. Khi Ca Huế trở thành sản phẩm phục vụ du lịch, lượng khán giả đông hơn nhưng số người thực sự hiểu và thẩm thấu tinh thần của loại hình này lại ít dần.

Để chiều lòng số đông, nhiều chương trình giảm bớt tính thính phòng, bổ sung thêm các ca khúc mới. Một số nghệ nhân cao tuổi, từng gắn bó cả đời với Ca Huế dần ít xuất hiện vì khó tìm thấy sự đồng điệu như trước. Sự "cào bằng" trong thù lao biểu diễn cũng phần nào ảnh hưởng đến động lực cống hiến và chất lượng nghệ thuật.

Bài toán bảo tồn giữa dòng chảy thị trường

Hiện nay, hoạt động Ca Huế trên sông Hương chịu sự quản lý của nhiều đơn vị khác nhau, từ cấp phép biểu diễn đến quản lý bến bãi, an ninh, giao thông đường thủy. Dù đã có quy định về giá vé và số lượng khách, tình trạng chèo kéo, chở quá tải vẫn còn xảy ra, ảnh hưởng đến hình ảnh loại hình nghệ thuật này.

Mức thù lao khoảng vài chục nghìn đồng mỗi buổi diễn trong khi nghệ sĩ còn phải lo trang phục, trang điểm, đi lại đặt ra câu hỏi về khả năng gắn bó lâu dài với nghề. Khi nghệ thuật truyền thống bước vào cơ chế thị trường, bài toán cân bằng giữa bảo tồn và khai thác du lịch trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Rời Huế, sông Hương vẫn lặng lẽ trôi, trăng vẫn soi bóng thuyền rồng như thuở nào. Chỉ có Ca Huế là đang đứng giữa những đổi thay. Giữa dòng chảy thương mại hóa, điều người yêu nghệ thuật mong mỏi là làm sao để Ca Huế vẫn giữ được cốt cách thanh tao, để nghệ nhân tìm được tri âm, và để những làn điệu hơn hai thế kỷ ấy tiếp tục ngân vang, bền bỉ như chính mạch nguồn của dòng Hương Giang.

Nguyễn Thành