Áp lực “phải xanh” của một di sản đã ngừng sự sống
Tại Vườn quốc gia Cúc Phương, cây chò ngàn năm là một biểu tượng huyền thoại về mặt sinh học. Dù không còn sự sống, cây vẫn thu hút lượng lớn khách tham quan mỗi năm, đặt ra những thách thức mới trong công tác bảo tồn.
Khi biểu tượng ngàn năm chỉ còn là một địa điểm chụp ảnh
Nhiều thập kỷ qua, cây chò xanh tại Cúc Phương không chỉ mang giá trị sinh thái mà còn trở thành biểu tượng gắn liền với hình ảnh của Vườn quốc gia. Xuất phát từ niềm tin tâm linh của đồng bào dân tộc Mường quanh vùng về những cây gỗ lớn được gọi là “cây Ngài” linh thiêng, cây chò xanh từ lâu đã trở thành dấu ấn văn hóa đặc biệt của vùng đất này. Tuy nhiên, sự nổi tiếng cũng khiến nhiều du khách tìm đến cây chò chủ yếu để chụp ảnh thay vì tìm hiểu những giá trị sinh thái và lịch sử của di sản này.
Cây chò xanh là một loài cây gỗ lớn quý hiếm, thường sinh trưởng trong các khu rừng nhiệt đới nguyên sinh như Vườn quốc gia Cúc Phương. Loài cây này có thể sống hàng trăm đến hàng nghìn năm, thân cao lớn, tán rộng, đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng. Những cây chò cổ thụ lâu năm không chỉ có giá trị về mặt sinh học mà còn mang ý nghĩa cảnh quan, thu hút sự quan tâm của nhiều du khách.
Thực tế hiện nay, theo thông tin từ Vườn quốc gia, cây chò đã chết dần từ năm 2018 và được phát hiện trong quá trình kiểm tra, quản lý rừng. Nguyên nhân chủ yếu là do cây đã đạt đến tuổi thọ rất cao, phần lõi bên trong bị rỗng, kết hợp với tác động lâu dài của thời tiết và sâu bệnh khiến cây không còn khả năng sinh trưởng. Kết cấu bên trong đã bị mục nên cây có nguy cơ đổ gãy bất cứ lúc nào. Vì vậy, khu vực xung quanh cây phải được kiểm soát vô cùng chặt chẽ. Du khách thông thường không được tự ý đến gần hoặc trèo lên thân cây để chụp ảnh; mọi tiếp cận ở khoảng cách an toàn đều phải có hướng dẫn viên đi kèm nhằm đảm bảo an toàn và bảo vệ hiện trạng của cây.
Nghịch lý “Cây chết rồi, mua vé làm gì?”
Chia sẻ từ người làm công tác bảo tồn cho thấy, không ít du khách chỉ tiếp cận cây chò chủ yếu để tham quan và chụp ảnh. Tuy nhiên, khi đến nơi, họ mới biết rằng cây đã chết và phần thân cây không còn giữ được hình dáng nguyên vẹn. Ông Đỗ Tiến Dũng - Trạm trưởng trạm kiểm lâm cơ động tại rừng Cúc Phương chia sẻ: “Nhiều người đến đây chủ yếu để chụp ảnh. Khi biết cây chò đã chết, họ bày tỏ sự thất vọng. Nhưng họ không biết được rằng, dù đã ngừng sinh trưởng, cây chò vẫn có những đóng góp quan trọng cho cánh rừng”.
Khác với cách nhìn nhận đơn thuần từ góc độ tham quan, các nhà bảo tồn cho rằng việc một cây cổ thụ chết đi không đồng nghĩa với việc giá trị sinh thái của nó chấm dứt. Khi phân hủy, thân cây mục nát trở thành môi trường sống của nhiều loài côn trùng nhỏ, bọ cánh cứng và sinh vật ký sinh. Quá trình này đồng thời bổ sung chất hữu cơ cho đất, tạo điều kiện để các loài thực vật khác phát triển. Đây được xem là một phần của chu trình sinh thái tự nhiên trong rừng.
Không chỉ được nhìn nhận từ góc độ khoa học, quan điểm cho rằng cây chết vẫn tiếp tục đóng góp cho hệ sinh thái cũng nhận được sự đồng tình từ nhiều du khách quốc tế đến tham quan Cúc Phương. Dominik, một du khách đến từ Đức cho rằng cây chết vẫn có giá trị đối với hệ sinh thái và nên được phân hủy theo quy luật tự nhiên. “Thiên nhiên nơi đây vẫn giữ được vẻ nguyên sơ hiếm có với hệ sinh thái rừng nhiệt đới phong phú và đa dạng. Chính vì vậy, tôi nghĩ mỗi du khách khi đặt chân đến đều cần có ý thức tôn trọng và gìn giữ những giá trị tự nhiên ấy”, anh nói.
Giữ lại khả năng sống cho tương lai
Việc gìn giữ hơn 22.000 ha rừng nguyên sinh Cúc Phương trước áp lực sinh kế của các cộng đồng dân cư xung quanh vốn đã là một bài toán đầy thách thức. Song song với công tác bảo vệ rừng, Vườn quốc gia Cúc Phương cũng chú trọng nâng cao nhận thức của du khách về các giá trị sinh thái và bảo tồn.
Theo các cán bộ Vườn, ngày càng có nhiều du khách lựa chọn thuê hướng dẫn viên để tìm hiểu sâu hơn về lịch sử hình thành, giá trị sinh thái và công tác bảo tồn tại Cúc Phương. Đây được xem là một tín hiệu tích cực, cho thấy du khách đang dần quan tâm nhiều hơn đến những giá trị tự nhiên và ý nghĩa bảo tồn của Vườn quốc gia.
Gìn giữ cây chò ngàn năm không chỉ dừng lại ở bảo vệ một cá thể cây đã chết, mà còn là bảo vệ những giá trị sinh thái, lịch sử và văn hóa gắn với khu rừng. Khi du khách hiểu đúng về giá trị của di sản, áp lực lên thiên nhiên cũng có thể được giảm bớt, tạo điều kiện để công tác bảo tồn được thực hiện hiệu quả và bền vững hơn trong tương lai.