Lịch sử trong thời đại công nghệ: Liệu có bóp méo tri thức?

Khi lịch sử trở thành nội dung giải trí

Trước đây, kiến thức lịch sử chủ yếu được tiếp cận qua những phương thức truyền thống như trang sách, giáo trình hay lời kể của thầy cô. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển bùng nổ của không gian mạng, cách con người tiếp cận và đón nhận tri thức đã thay đổi một cách sâu sắc.

Ngày nay, chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người dùng có thể tiếp cận hàng loạt nội dung lịch sử dưới nhiều hình thức mới mẻ, chẳng hạn như video, infographic hay podcast. Trong đó, những thước phim với nội dung cô đọng và thời lượng ngắn thường nhận được nhiều sự chú ý hơn cả. Nhịp sống nhanh cùng thói quen tiêu thụ nội dung ngắn đã tạo điều kiện để lịch sử được "đóng gói" theo cách linh hoạt, dễ tiếp cận hơn.

Ở góc nhìn tích cực, đây là dấu hiệu cho thấy lịch sử không còn bị đóng khung trong môi trường hàn lâm. Ngôn ngữ gần gũi, cách kể chuyện linh hoạt cùng hình ảnh minh họa sinh động giúp công chúng tiếp cận kiến thức dễ dàng và ít cảm thấy nặng nề hơn. Thực tế cho thấy đã có nhiều người, đặc biệt là các bạn trẻ, chủ động khai thác chất liệu lịch sử theo hướng sáng tạo nhưng vẫn giữ tinh thần tôn trọng sự thật.

Không ít kênh nội dung lựa chọn cách kể chuyện đời thường, giải thích bối cảnh bằng ngôn ngữ giản dị, kết hợp đồ họa trực quan để làm rõ mối liên hệ giữa các sự kiện. Chúng ta có thể kể đến một vài cái tên nổi bật như Lý Hữu Trường (TikTok: Trường Lịch Sử), Phạm Thị Thủy Tiên (TikTok: Vẽ Kể Chuyện) hay Phạm Xuân Khánh (TikTok: Ỷ Lan hay Xuân Khánh?),...

Cách tiếp cận mới mẻ của các bạn trẻ giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn với đời sống hiện tại, đồng thời khơi gợi sự tò mò để người xem tìm hiểu sâu hơn qua sách vở và tài liệu chính thống.

Tuy nhiên, vấn đề nảy sinh khi nội dung lịch sử phải thích nghi với cơ chế vận hành của thuật toán mạng xã hội.

Thông thường, thuật toán ưu tiên những những gì giữ chân người xem lâu và tạo ra tương tác cao. Điều đó đồng nghĩa với việc nội dung càng gây tò mò, càng gây tranh cãi thì càng dễ được lan truyền. Trong môi trường ấy, người sáng tạo buộc phải tối ưu hóa thông tin: rút gọn bối cảnh, nhấn mạnh chi tiết gây sốc, thậm chí cường điệu hóa sự kiện để tạo điểm nhấn.

Khi đó, ranh giới giữa phổ biến hóa tri thức và giải trí hóa tri thức dần trở nên mong manh. Trong khi phổ biến hóa nhằm làm cho kiến thức dễ tiếp cận hơn nhưng vẫn giữ tinh thần khoa học, giải trí hóa lại đặt yếu tố hấp dẫn lên trên, đôi khi chấp nhận hy sinh độ chính xác để đổi lấy lượt xem. Khi quá tập trung vào chỉ số tương tác, người sáng tạo rất dễ sa đà vào các yếu tố giật gân, từ đó làm sai lệch hoặc giản lược quá mức bản chất của kiến thức lịch sử.

Những hệ quả đáng chú ý

Nhìn nhận một cách công bằng và khách quan, trước hết hiện tượng này đem đến những tác động tích cực cần được ghi nhận. Có thể nói, việc nội dung lịch sử dần xuất hiện rộng rãi trên mạng xã hội dưới nhiều hình thức, đặc biệt là video ngắn, đã góp phần giảm bớt sự khô khan vốn có của kiến thức.

Các nội dung ngắn có thể khơi gợi sự tò mò, dẫn dắt người xem tìm hiểu sâu hơn qua sách vở hoặc tài liệu chính thống. Nhờ vậy, nhiều người bắt đầu quan tâm hơn đến các triều đại, nhân vật và sự kiện mà trước đây họ từng bỏ qua. Trong bối cảnh bùng nổ mạng xã hội, hình thức tiếp cận linh hoạt này giúp lịch sử không bị lãng quên giữa vô vàn nội dung giải trí thuần túy.

Dù vậy, mặt trái của hiện tượng này không thể bị xem nhẹ. Khi một giai đoạn phức tạp bị rút gọn thành vài tình tiết "đắt giá", người xem có nguy cơ hiểu sai bản chất sự kiện.

Lịch sử vốn là kết quả của sự tương tác đa chiều giữa các yếu tố kinh tế, chính trị, xã hội và văn hóa, nhưng trong phiên bản tối giản để phù hợp với thời lượng ngắn, nó có thể bị biến thành một câu chuyện với nguyên nhân - hệ quả được giản lược đến mức đơn tuyến. Dẫu sự đơn giản hóa ấy giúp thông tin dễ được tiếp nhận hơn, nhưng song song với đó, nó cũng làm nghèo đi chiều sâu nhận thức của người xem.

Không những vậy, sự lặp lại của thông tin chưa được kiểm chứng có thể hình thành một dạng "ký ức tập thể" lệch lạc. Khi một nội dung sai được chia sẻ hàng nghìn, thậm chí hàng triệu lần, nó dễ tạo cảm giác đáng tin chỉ vì độ phổ biến.

Trong môi trường mà tốc độ lan truyền luôn vượt xa tốc độ kiểm chứng, các thông tin đính chính thường đến muộn và khó tạo hiệu ứng lan tỏa tương đương với nội dung giật gân ban đầu. Lâu dần, công chúng có thể ghi nhớ phiên bản sai lệch như một "sự thật" quen thuộc.

Ngoài ra, việc pha trộn giữa yếu tố hư cấu và dữ kiện lịch sử mà không phân định rõ ràng có thể làm mờ ranh giới giữa nghiên cứu và giải trí. Khi giả thuyết được trình bày như kết luận, hoặc chi tiết suy diễn được kể lại như sự kiện đã được xác nhận, người xem sẽ khó phân biệt đâu là tri thức khoa học, đâu là sản phẩm sáng tạo.

Điều này không chỉ ảnh hưởng đến nhận thức cá nhân, mà còn tác động đến niềm tin chung đối với tri thức chính thống. Khi công chúng liên tục tiếp xúc với những phiên bản "lịch sử gây sốc", họ có thể nghi ngờ cả những kết luận đã được kiểm chứng nghiêm túc. Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc lịch sử được kể theo cách nào, mà nằm ở chỗ cách kể ấy có tôn trọng sự thật và giữ được tinh thần khoa học hay không.

Trách nhiệm của người làm sáng tạo nội dung

Trong thời đại số, việc trở thành "người kể chuyện lịch sử" chưa bao giờ dễ dàng đến thế. Chỉ cần một tài khoản mạng xã hội và vài công cụ chỉnh sửa cơ bản, bất kỳ ai cũng có thể chia sẻ cách nhìn của mình về quá khứ. Nhưng càng dễ cất tiếng nói, trách nhiệm đi kèm lại càng lớn.

Lịch sử không đơn thuần là chất liệu để tạo nội dung thu hút. Đó là ký ức chung, là nền tảng để một cộng đồng hiểu về chính mình. Vì vậy, mỗi chi tiết bị thổi phồng, mỗi suy luận thiếu căn cứ đều có thể để lại hệ quả lâu dài trong nhận thức xã hội.

Việc trích dẫn nguồn rõ ràng, phân biệt rành mạch giữa thông tin đã được kiểm chứng và quan điểm cá nhân, tránh những tiêu đề gây hiểu lầm… vừa là cách làm nghề nghiêm túc, vừa là một giới hạn mà mỗi người sáng tạo nội dung cần tự đặt ra cho bản thân.

Cũng cần nói thêm rằng sáng tạo và chính xác không phải hai lựa chọn triệt tiêu lẫn nhau. Lịch sử hoàn toàn có thể được kể bằng giọng điệu gần gũi, cách thể hiện linh hoạt mà vẫn giữ được sự tôn trọng đối với sự thật. Điều quan trọng nằm ở ưu tiên của mỗi người: chạy theo sự chú ý tức thời hay kiên nhẫn gìn giữ giá trị tri thức lâu dài.

Không chỉ riêng người làm nội dung, công chúng cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình định hình dòng chảy thông tin. Khi những gì chúng ta nhìn thấy hằng ngày phần lớn do thuật toán sắp đặt, việc tự kiểm tra nguồn tin và tiếp nhận thông tin một cách chọn lọc trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Sự tỉnh táo của người xem chính là "tấm lưới" cuối cùng giúp sàng lọc thông tin trước khi nó được tin tưởng và tiếp tục lan rộng.

Nhà sử học Dương Trung Quốc đã từng nói: "Chúng ta không mong thế hệ trẻ phải giữ gìn lịch sử theo kiểu học thuộc lòng. Chúng ta mong họ biết suy nghĩ trên nền lịch sử, hiểu tại sao cha ông từng lựa chọn con đường như vậy, hiểu giá trị của những điều tưởng chừng đã quen thuộc: độc lập, tự do, hạnh phúc, để không ai coi đó là điều hiển nhiên".

Lịch sử cần được kể lại theo nhịp điệu của thời đại công nghệ để không bị đẩy ra bên lề dòng chảy thông tin. Tuy nhiên, sự hấp dẫn không thể được xây dựng trên nền tảng của sai lệch. Giữa lượt xem và sự thật, lựa chọn của người làm nội dung hôm nay sẽ góp phần định hình cách xã hội hiểu và ghi nhớ quá khứ trong tương lai.

Khánh Xuân