Nếu phải dùng một từ để tả về nghề này, bác Toàn không ngần ngại gọi đó là sự “Tĩnh”. Người làm nghề không được phép vội. Gỗ thì cứng, dao thì sắc, chỉ cần một cái tâm lay động là nét khắc hỏng ngay. Hơn 30 năm nay, bác ngồi đó, nhìn phố xá đổi thay, người qua kẻ lại, nhưng cái tâm bác thì vẫn “tĩnh” như mặt gỗ vậy.

“Cái nghề khắc dấu gỗ này nó là bản sắc dân tộc, nó ngấm vào người từ thuở nhỏ… mình quay về làm nghề tổ với tôi thì nó là cái tâm huyết và duy trì cái truyền thống của gia đình”, bác chia sẻ. Với bác, mỗi con dấu gỗ thủ công không chỉ là một khối gỗ mứt, gỗ thị vô tri, mà còn là sự tiếp nối của một dòng chảy gia đình đã thấm đẫm vào máu thịt từ những ngày niên thiếu.

Năm bác ngoài 20 tuổi, những con dấu đầu tiên ra đời mang theo danh dự của một dòng họ, là sự xác thực của một khế ước, một niềm tin. Sở dĩ nó có sức nặng đến vậy là bởi thời ấy, chữ ký cá nhân chưa phổ biến, mọi giao dịch từ mua bán đất đai đến khế ước gia tộc đều lấy con dấu làm bảo chứng pháp lý cao nhất. Con dấu chính là bộ mặt, là uy tín tích lũy của cả một dòng họ, mất dấu hay dấu bị làm giả là mất đi tất cả. Cái cách người ta trân trọng một con dấu thời ấy khiến bác nhớ mãi: “Ngày xưa người ta quý con dấu lắm. Cầm con dấu trên tay là thấy cái trọng trách của mình, mình làm không cẩn thận là người ta không tin, cái uy tín của mình mất hết”.

Bác Toàn tâm sự rằng âm thanh của dao khắc lách cách trên gỗ, mùi hăng hăng của gỗ tươi hòa quyện cùng mùi mực tàu… không phải là sự cũ kỹ, đó là tiếng thở của thời gian. Nếu đặt một con dấu của 50 năm trước cạnh một con dấu hôm nay, ta sẽ thấy một sự chuyển dịch âm thầm. Những con dấu gỗ Hà Nội ngày xưa như một ấn định nghiêm trang, gánh vác trách nhiệm xác thực cho những văn bản trọng đại. Còn hôm nay, dù vẫn là những nhát đục ấy, nhưng lớp áo cứng nhắc và nghiêm nghị đã được rũ bỏ, nhường chỗ cho sự linh hoạt và sáng tạo. Dù mục đích có thay đổi, phố cổ có náo nhiệt hơn, thì tại khoảng hiên nhỏ giữa lòng phố cổ Hà Nội, nơi số 6 Hàng Quạt, những nhát đục vẫn rơi đều đặn, như cách mà ông Toàn đang giữ lại một phần hồn cốt của Hà Nội giữa dòng chảy hiện đại.

Bước ngoặt đến khi những vị khách trẻ và khách du lịch bắt đầu tìm đến cửa tiệm số 6. Họ không mang theo những bản Triện thư Hán tự, họ mang đến những mẩu chuyện nhỏ của riêng mình. Có cô bé mang hình linh vật con mèo đang "phá đảo" thế giới trò chơi, có cậu thanh niên muốn khắc biểu tượng mặt cười lên gỗ, hay những du khách nước ngoài mong được nhìn thấy tên mình cách điệu bên cạnh hình ảnh tà áo dài, nón lá, hay một người phụ nữ nông thôn gánh quang gánh tảo tần.

Sự bùng nổ của công nghệ, thứ tưởng chừng sẽ "bóp nghẹt" những nghề thủ công chậm chạp, thì hóa ra lại trở thành một cú hích đầy bất ngờ. Bác Toàn cười hiền hậu chia sẻ về sự đổi thay của tầm hai năm trở lại đây: “Giờ có mạng xã hội, các cháu chụp ảnh rồi đưa lên mạng nhiều, nên tiệm con dấu bác được biết đến rộng rãi hơn hẳn. Có những người chưa từng đặt chân đến phố cổ cũng lặn lội tìm sang, chỉ để tận mắt xem bác đục một con dấu nhỏ”.

Thế giới ảo với những lượt "like", lượt "share" vô hình đã vô tình đưa ánh sáng hiện đại rọi vào góc tối của tiệm gỗ cũ, giúp những giá trị thủ công bền bỉ có cơ hội chạy đua với dòng chảy của thế hệ mới. Ngày ngày, vẫn trong chiếc áo ba lỗ trắng và quần sọc xanh quen thuộc, bác Toàn đón tiếp những dòng người tấp nập ấy bằng một sự tự hào thầm lặng. Bác nhận ra, nghề của bác không hề lỗi thời, nó chỉ đang được "cựa mình" để sống một cuộc đời khác, nơi mà ở đó, truyền thống học cách mỉm cười và giao tiếp với tương lai thông qua những màn hình cảm ứng, nhưng vẫn giữ nguyên vẹn giá trị từ những nhát đục thủ công.

Bác lật mở cuốn tạp chí xuất bản tận năm 1999, rồi những cuốn gần hơn năm 2026, nơi các phóng viên du lịch người Nhật khắc họa chân dung bác như một "điểm đến tốt nhất" của Hà Nội. “Họ tặng bác đấy, họ trân trọng cái tỉ mỉ của người Việt mình lắm”. Ngày xưa khắc chữ là để thờ, giờ khắc hình là để thương. Khách hàng giờ đây tìm đến bác để đặt những yêu cầu thiết kế riêng biệt: từ ảnh chân dung gia đình bốn người cho đến những chú thú cưng yêu quý.

Có lẽ điều khiến người trẻ thích thú ở những con dấu gỗ thủ công không chỉ là hình khắc, mà còn là cảm giác được cầm trên tay một thứ mang dấu vết của thời gian và bàn tay con người: một con dấu gỗ có trọng lượng, có mùi thơm ngai ngái của gỗ cũ và những đường vân độc đáo khác biệt.

Có người tìm đến tiệm chỉ để khắc tên thú cưng đã già đi, có người muốn lưu lại chân dung gia đình bốn người trong một con dấu nhỏ bằng lòng bàn tay. Với bác Toàn, mỗi yêu cầu như thế đều là một câu chuyện cần được nâng niu. Những mẫu khắc phức tạp có khi khiến bác ngồi lặng hàng giờ dưới ánh đèn vàng cũ, đôi mắt nheo lại theo từng đường đục nhỏ đến mức gần như không được phép sai lệch.

Bác Toàn chia sẻ, nghề này không khó ở đôi tay, mà khó ở sự kiên nhẫn. Người làm nghề phải đủ chậm để nhìn ra từng chi tiết nhỏ, đủ tỉ mỉ để không làm mất đi cảm xúc mà khách hàng muốn gửi gắm vào món đồ ấy. Bởi sau cùng, thứ khách mang về không chỉ là một con dấu, mà còn là một phần ký ức được lưu lại bằng gỗ, bằng mực, và bằng sự tử tế của người thợ thủ công.

Trong ký ức của người nghệ nhân già, mỗi con dấu là một mảnh đời. Bác kể về người phụ nữ Hà Lan đặt con dấu cho cả gia đình, nhưng riêng hình người con trai út thì không có tên. “Bác hỏi tại sao, cô ấy chỉ vào bụng và bảo: Em bé đang ở trong bụng, chưa có tên. Khi nào con sinh ra và tôi có dịp quay lại Việt Nam, tôi sẽ mang con dấu này đến để bác khắc nốt cái tên cho cháu". Câu chuyện ấy khiến bác nhận ra, con dấu gỗ của mình đã trở thành cái cớ để người ta nhớ, người ta thương và người ta hẹn ngày trở lại với mảnh đất hình chữ S.

Dù là chữ Triện hay hình vẽ đáng yêu bắt trend, thì cuối cùng, con dấu vẫn là cách con người khẳng định sự hiện diện. Một cái "phập" dứt khoát của con dấu xuống trang giấy trắng không chỉ là mực, mà còn là sự xác thực cho một cái tôi, cho một niềm vui cá nhân mà không có máy móc nào thay thế được.

Sau nửa thế kỷ, điều làm bác Toàn hạnh phúc nhất không phải là sự nổi tiếng, mà là sự tiếp nối. Dù thực tế nghiệt ngã khi bác tâm sự về những người học trò cũ: “Có anh ở với bác 5-6 năm, làm giỏi nghề rồi nhưng cũng không trụ được. Thanh niên ngồi lâu nó gò bó, mệt mỏi, họ cảm thấy không phù hợp nên chuyển nghề khác”. Điều đó không làm bác buồn, nó chỉ càng khiến bác trân trọng hơn mỗi giây phút còn được ngồi trước bàn gỗ.

Bác nhận ra rằng: “Chừng nào con người còn muốn ghi dấu lại sự tồn tại của mình, chừng đó nghề này vẫn còn sống.” Truyền thống, hóa ra, không cần phải cất trong tủ kính mới gọi là bảo tồn. Truyền thống là khi nó hiện diện trong túi áo của người trẻ, trong những trang sổ tay nhỏ xinh, và trong nụ cười của một nghệ nhân già khi thấy mình vẫn còn được tiếp tục cống hiến.

"Nếu có đứa nhỏ nào thực sự muốn ngồi lại, kiên nhẫn cầm đục, tôi sẵn lòng truyền nghề", bác Toàn nói. Câu nói ấy đau đáu một nỗi niềm về sự kế thừa, nhưng cũng đầy hy vọng. Ngọn lửa nghề với bác giống như con dấu gỗ, chỉ cần có người tiếp thêm củi, nó sẽ chẳng bao giờ tắt.

Phố Hàng Quạt xưa nay vẫn vậy, vẫn là nơi thời gian chậm lại, để mỗi người tìm thấy "độc bản" của chính mình giữa nhịp thở phố thị ồn ào. Hơn ba thập kỷ qua, người nghệ nhân ấy vẫn ngồi đó, với chiếc áo ba lỗ trắng, chiếc quần sọc xanh và lặng lẽ khắc nên hàng nghìn con dấu bằng đôi tay đã hằn vết thời gian, như cách ông gìn giữ một nhịp sống xưa giữa lòng đô thị không ngừng đổi thay. Người ta tìm đến đây không chỉ để làm một con dấu mang tên mình, mà còn để chạm vào cảm giác rất thật của gỗ, của mực in và của những điều được tạo nên bằng sự kiên nhẫn.

Trong thời đại mà mọi dấu vết dần thu nhỏ sau một cú chạm màn hình, những con dấu gỗ thủ công vẫn mang theo một sức nặng đặc biệt - sức nặng của thời gian, của bàn tay con người và của một nghề cũ chưa chịu biến mất. Chiều xuống trên phố Hàng Quạt, dòng người ngoài kia vẫn vội vã đi qua, còn bên trong căn nhà nhỏ ấy, tiếng khắc gỗ vẫn chậm rãi vang lên như một nhịp thở cũ của Hà Nội.

Nhóm thực hiện:

Nội dung: Hương Vy, Thu Phương, Ngọc Quyên

Biên tập: Hương Vy

Thiết kế: Bảo Châu, Bảo Ngọc

Video, audio: Lan Trúc, Châu Giang

Hình ảnh và quay phim: Hương Vy, Thu Phương, Ngọc Quyên, Châu

Giang, Bảo Châu, Bảo Ngọc, Lan Trúc

Hương Vy, Châu Giang, Thu Phương, Bảo Châu, Bảo Ngọc, Lan Trúc, Ngọc Quyên