Có những bức tường đã ở đó từ rất lâu, nhưng hiếm khi được chú ý. Chúng nằm dọc theo những tuyến phố quen thuộc, len lỏi trong các con ngõ nhỏ, hoặc hiện diện trên những dãy nhà tập thể đã nhuốm màu thời gian. Lớp sơn cũ bong tróc, bề mặt loang lổ, chồng chéo lên nhau là những tờ rao vặt, quảng cáo dán vội rồi bị xé dở. Tất cả tạo nên một diện mạo không mấy nổi bật, thậm chí có phần cũ kỹ, khiến người ta dễ dàng lướt qua mà không dừng lại.

Trong nhịp sống thường ngày, những bức tường ấy tồn tại như một phần quen thuộc của không gian, nhưng lại gần như không được nhìn thấy. Người ta đi qua, mỗi ngày, nhưng hiếm khi dừng lại để quan sát. Chúng không mang một điểm nhấn cụ thể, không gợi lên cảm xúc rõ ràng, và cũng không khiến người qua đường phải chú ý.

Ở nhiều nơi như Phố Phùng Hưng hay Làng bích họa Tam Thanh trước khi được cải tạo, những mảng tường cũ từng chỉ đóng vai trò như một phông nền lặng lẽ. Không gian ấy tồn tại, nhưng không thực sự tạo ra sự kết nối với con người xung quanh.

Chia sẻ về quá trình sáng tác, nghệ sĩ graffiti Bình Minh cho biết anh đã thực hiện hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tác phẩm lớn nhỏ khác nhau. Với anh, chính những bức tường tưởng chừng vô danh lại là điều thu hút trong quá trình sáng tạo. Việc lựa chọn một bức tường không chỉ phụ thuộc vào vị trí hay mức độ dễ nhìn thấy, mà còn nằm ở cảm nhận về không gian và khả năng có thể tạo ra sự thay đổi rõ rệt sau khi được kể lại bằng hình ảnh.

Không chỉ dừng lại ở ý tưởng, mỗi bức tường còn đòi hỏi những điều kiện cụ thể để có thể trở thành một tác phẩm hoàn chỉnh. Theo nghệ sĩ, không gian và chất liệu bề mặt là những yếu tố quan trọng trong quá trình thực hiện. “Với một bức tường thì mình cần nhiều không gian, kích thước phù hợp với bức vẽ. Độ sần sùi hay độ phẳng của bề mặt tường cũng rất quan trọng.” anh nói thêm.

Từ góc nhìn này, những bức tường cũ không đơn thuần là biểu hiện của sự xuống cấp mà là những khoảng trống chưa được khai thác, là điểm bắt đầu cho một câu chuyện mới, mở ra một chiều không gian mới. Song, trước khi có những lớp màu xuất hiện, trước khi trở thành điểm dừng chân hay góc chụp ảnh, những bức tường ấy vẫn ở đó im lặng, vô danh, như thể chưa từng có điều gì để nói.

Thế nhưng, khi những vệt sơn đầu tiên chạm vào bề mặt sần sùi ấy, một sự thay đổi bắt đầu diễn ra. Không ồn ào, nhưng đủ để khiến người ta phải dừng lại. Nghệ thuật Graffiti không chỉ phủ lên một lớp màu mới, mà mở ra một cách nhìn khác về chính bức tường đó: Không gian cũ như thể đang được viết lại bằng một ngôn ngữ hoàn toàn khác. Mỗi bức tường, khi mang trên mình những lớp màu mới, cũng là lúc bắt đầu có “tiếng nói”, bắt đầu kể câu chuyện của riêng mình với những người đi ngang qua.

Để một bức tường có thể “cất lời”, cần có người viết nên câu chuyện ấy. Với nghệ sĩ Bình Minh, người đã thực hiện hơn 1000 tác phẩm Graffiti, việc cầm lên một bình sơn chưa bao giờ chỉ là hành động bộc phát. Đó là cách anh hòa vào không gian nghệ thuật, lắng nghe bề mặt trước khi đặt xuống những nét vẽ đầu tiên.

Khi được hỏi về tác phẩm tâm đắc nhất, anh nhắc đến “Trấn Long chuyển mình”. Điều đặc biệt là tác phẩm này không được vẽ trên tường, mà được thực hiện dưới dạng tranh kỹ thuật số, điều này cho phép tác phẩm trở nên linh hoạt hơn.

Khi được hỏi về tác phẩm tâm đắc nhất, anh nhắc đến “Trấn Long chuyển mình”. Điều đặc biệt là tác phẩm này không được vẽ trên tường, mà được thực hiện dưới dạng tranh kỹ thuật số, điều này cho phép tác phẩm trở nên linh hoạt hơn.

“Với loại hình Digital thì mình có thể chuyển hóa bức tranh ở nhiều dạng khác nhau; mình có thể in lên áo, in lên các ấn phẩm và có thể in ra thành tranh để có thể trưng bày, cũng như sẽ để tư liệu để một ngày nào đó khi có những bức tường phù hợp thì mình sẽ thực hiện nó ở trên những bức tường”, anh chia sẻ.

“Với một bức tường thì mình cần nhiều không gian, về kích thước của một bức tường phù hợp với cả bức vẽ của mình, cũng như là độ sần sùi, độ phẳng thì cũng là một yếu tố rất là quan trọng”, anh nói.

Nghệ thuật Graffiti không thể tùy tiện đặt lên bất kỳ bề mặt nào. Kích thước, độ nhám, độ phẳng của tường đều ảnh hưởng đến cách tác phẩm hình thành. Mỗi bức tường mang một “tính cách” riêng, và người nghệ sĩ cần cảm nhận được điều đó trước khi đặt những nét vẽ đầu tiên.

Tuy nhiên, một bức tường dù có màu sắc đến đâu cũng sẽ trở nên vô nghĩa nếu không có người dừng lại để nhìn. Graffiti chỉ thực sự hoàn thiện khi có sự hiện diện của người xem - những người vô tình trở thành “người lắng nghe” câu chuyện ấy, trở thành “khán giả” của tác phẩm nghệ thuật ấy.

Trước đây, nghệ thuật đường phố Graffiti thường đi kèm với nhiều định kiến. Nghệ sĩ Bình Minh thừa nhận đây vẫn là một loại hình còn khá mới tại Việt Nam, từng bị hiểu lầm là “vẽ bậy” hay mang màu sắc tiêu cực. Nhưng chính sự khác biệt với những gì quen thuộc lại là điều khiến nó dần được chú ý.

Và sự “mới lạ” ấy không chỉ nằm ở bản thân bức tranh, mà còn thể hiện rõ trong cách con người bắt đầu tương tác lại với không gian nghệ thuật. Những bức tường từng bị lướt qua một cách vô thức giờ đây có thể khiến người ta chậm lại, nhìn lâu hơn một chút, quan sát kỹ hơn một chút, hoặc đơn giản là không còn coi đó là một phần nền vô nghĩa của thành phố.

Sự thay đổi đó không diễn ra ồn ào, nhưng đủ để tạo nên một khác biệt. Khi màu sắc xuất hiện, không gian không còn chỉ là nơi để đi qua, mà trở thành thứ để nhìn, để cảm nhận. Graffiti, theo cách đó, đã làm dịch chuyển vai trò của những bức tường - từ một bề mặt tĩnh sang một điểm chạm thị giác, nơi gợi ra cảm xúc và sự chú ý.

Với nghệ sĩ Bình Minh, những phản ứng đó chính là thước đo rõ ràng nhất. Anh thường quan sát cách người qua đường tương tác với tác phẩm của mình - từ ánh nhìn tò mò đến những lần dừng lại chụp ảnh.

Sự thay đổi của những bức tường, suy cho cùng, cũng là sự thay đổi trong cách con người nhìn nhận không gian. Khi những lớp màu xuất hiện, chúng không chỉ làm mới bề mặt, mà còn kéo con người đến gần hơn với thành phố của mình, khiến họ dừng lại, quan sát, và cảm nhận.

Graffiti từ đó không chỉ là nghệ thuật thị giác. Nó là một sự giao tiếp giữa người vẽ, bức tường, và những người đi ngang qua, được kết nối bởi không gian nghệ thuật đầy sắc màu. Và những không gian tưởng chừng vô danh lại bắt đầu có câu chuyện của riêng mình.

Graffiti bước vào Việt Nam hơn hai thập kỷ trước, mang theo tinh thần nổi loạn và tự do rất đặc trưng của văn hoá đường phố. Nhưng cũng từ đó, nó luôn tồn tại trong một trạng thái lưng chừng: vừa là nghệ thuật, vừa là sự “xâm phạm” trong mắt nhiều người.

Một bức tường được vẽ lên có thể trở thành điểm nhấn thị giác, nhưng cũng có thể trở thành dấu vết của sự áp đặt. Không phải mọi không gian đều cần được “làm đẹp”, và không phải mọi câu chuyện đều có quyền xuất hiện ở bất kỳ đâu. Trong cộng đồng graffiti, không hiếm những trường hợp một tác phẩm vừa hoàn thành đã bị đè lên bởi một lớp sơn khác nhanh hơn, vội vàng hơn, và đôi khi vô trách nhiệm hơn. Ở đó, câu chuyện không còn là sáng tạo, mà là sự cạnh tranh vô hình để khẳng định cái tôi.

Và chính trong những khoảnh khắc ấy, graffiti bộc lộ rõ nhất mặt trái của nó: Khi tự do không đi kèm ý thức, nghệ thuật rất dễ trượt thành sự ích kỷ. Câu hỏi vì thế không còn dừng lại ở việc “vẽ hay không vẽ”, mà là: vẽ như thế nào để không biến không gian chung thành một lãnh địa cá nhân.

“Để tạo nên Graffiti Văn Minh, trước hết phải làm việc theo tinh thần văn minh.”

Câu nói ấy không chỉ là một khẩu hiệu, mà là một cách tái định nghĩa lại mối quan hệ giữa nghệ sĩ và thành phố. Thay vì tiếp cận bức tường như một “bề mặt trống” để chiếm lĩnh, cách làm này bắt đầu từ một điều đơn giản hơn: hỏi. Một câu hỏi nhưng đó là phép lịch sự, sự xin phép và không biến graffiti trở nên trong mắt công đồng.

Sự xin phép, thoạt nghe có vẻ đi ngược lại tinh thần tự do của graffiti, nhưng lại chính là bước đầu tiên để nó được tồn tại lâu dài và nhận được sự công nhận từ cộng đồng. Khi một tác phẩm được tạo ra trong sự đồng thuận, nó không còn là một dấu vết tạm thời, mà trở thành một phần của đời sống.

Lúc này, người nghệ sĩ không chỉ “vẽ lên” thành phố, mà đang đối thoại với nó. Và mỗi bức tường, thay vì bị chiếm dụng, được trao cho một cơ hội để có tiếng nói riêng.

Anh Minh chia sẻ rằng cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, đang dần cởi mở với những hình thức nghệ thuật mới. Nhưng sự cởi mở đó không đồng nghĩa với chấp nhận vô điều kiện. Nó đòi hỏi graffiti phải tự điều chỉnh, không đánh mất bản sắc, nhưng cũng không phớt lờ bối cảnh mà nó tồn tại. Mục tiêu cuối cùng của những người yêu nghệ thuật, đam mê hiphop và đặc biệt là bộ môn này, không phải là phủ kín thành phố bằng những lớp sơn, mà là xây dựng một “hệ sinh thái” nơi graffiti có thể tồn tại đúng vị trí của nó.

Graffiti, suy cho cùng, chưa bao giờ chỉ là những vệt màu. Nó là cách con người để lại dấu ấn trong một không gian không thuộc về riêng mình. Và có lẽ, giá trị thật sự của nó không nằm ở việc được nhìn thấy nhiều đến đâu, mà ở việc nó được chấp nhận như thế nào. Bởi một cuộc đối thoại chỉ thực sự tồn tại khi cả hai phía đều sẵn sàng lắng nghe.

Trần Thúy Quỳnh, Hoàng Nguyễn Mai Sương, Vũ Thị Quỳnh Trang, Lê Ngọc Hà, Mai Hà Anh, Bùi Nhật Linh, Vũ Yến Phương