Rối cạn Tế Tiêu: 40 năm NNƯT Phạm Công Bằng giữ hồn di sản

Hành trình của Nghệ nhân Ưu tú Phạm Công Bằng với rối cạn Tế Tiêu không chỉ là câu chuyện của một nghề nghiệp, mà là sự nối dài của một dòng máu nghệ thuật truyền thống. Sinh ra trong một gia đình có cha là nghệ nhân, ông Bằng đã sớm thẩm thấu tiếng đục đẽo và những làn điệu cổ truyền từ thuở thiếu thời. Bước ngoặt đầu tiên đến vào năm 12 tuổi, khi cậu bé Bằng ngày ấy tự tay chế tác và điều khiển quân rối Thạch Sanh dũng mãnh. Giờ đây, với danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, ông vẫn giữ nguyên tinh thần lạc quan, xem việc nối nghiệp là một lựa chọn tự nhiên và đầy tự hào. Với ông, bài học nền tảng nhất không chỉ nằm ở kỹ thuật, mà là sự kiên định với cái “tâm” và mong muốn lan tỏa vẻ đẹp của di sản đến với cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ.

Tế Tiêu tự hào là phường rối cạn duy nhất của Thủ đô sở hữu nghệ thuật “Rối Tuồng” - một hướng đi khác biệt hoàn toàn với múa rối dân gian truyền thống. Thay vì những chuyển động đơn điệu, quân rối tại đây được thiết kế khớp tứ chi linh hoạt để thể hiện những vũ đạo tuồng tinh xảo, thần thái mà trước đây vốn chỉ dành cho diễn viên thật. Sân khấu Tế Tiêu là sự giao thoa sống động giữa những tích trò kinh điển chuyển thể từ Chèo, Tuồng như Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình - Dương Lễ hay các trích đoạn Tam Quốc, hòa quyện cùng hơi thở mộc mạc của đời sống lao động. Những cảnh cày bừa, cấy lúa, chăn trâu hay màn đối đáp dí dỏm, hài hước giữa “thợ cấy hát ví với thợ cày” không chỉ tái hiện sinh hoạt nông thôn mà còn gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa thông qua những điệu hát đùa vui tinh nghịch, tạo nên sự cuốn hút kỳ lạ cho người xem.

Không chỉ dừng lại ở những hoạt cảnh sinh hoạt nông vi, đây còn là nơi hội tụ các giá trị diễn xướng văn hóa mang tính tích hợp cao. Tại đây, những nghi thức tâm linh đặc sắc như “Hầu đồng” cũng được tái hiện tài tình qua những khớp gỗ, tạo nên một thực thể nghệ thuật cộng sinh và phái sinh đầy tinh tế. Chính việc tái hiện lại những hoạt cảnh di sản từ nhiều nguồn chất liệu đa dạng đã múa rối cạn thành một “bảo tàng sống”.

Với Nghệ nhân Ưu tú Phạm Công Bằng, ký ức về rối cạn Tế Tiêu không nằm trong sách vở, nó nằm ở mùi gỗ sung mới đẽo và ánh đèn dầu leo lắt của những đêm hội làng xưa cũ. Ông kể, không gian văn hóa quê hương đã thay đổi theo từng nhịp thở của lịch sử, từ thời chiến tranh gian khó đến hòa bình, rồi giai đoạn đất nước đổi mới. Ngày ông còn nhỏ, nghệ thuật rối là món ăn tinh thần thuần túy của những đêm trăng hay lúc nông nhàn, nơi ánh sáng chỉ là những ngọn đèn dầu mộc mạc tỏa bóng vàng vọt lên những quân rối gỗ. Giờ đây, khi bước lên sân khấu hiện đại rực rỡ với âm thanh và thiết bị hỗ trợ tối tân, ông vẫn thầm giữ trong lòng cái “gốc rễ” giản đơn ấy như một điểm tựa tinh thần vững chãi.

Đi qua hơn nửa đời người gắn bó với những khớp gỗ, ông chưa bao giờ cảm thấy áp lực trước cái bóng lớn của thế hệ đi trước. Thay vì coi nghề giáo hay công việc đồng áng là gánh nặng, ông chọn cách để nghệ thuật thẩm thấu vào đời sống một cách lặng lẽ. Ông vẫn lao động, vẫn xây dựng gia đình như bao người dân làng Tế Tiêu khác, nhưng tình yêu với quân rối đã “ngấm vào máu” tự bao giờ, trở thành bản năng sống hằng ngày chứ không còn là một nhiệm vụ nối nghiệp đơn thuần. Với ông, mỗi quân rối không chỉ là vật thể, mà là một phần tâm hồn được nuôi dưỡng qua năm tháng.

Ngay cả khi đối mặt với những thử thách khắc nghiệt như đại dịch COVID-19, khi sân khấu buộc phải đóng màn và những con rối phải nằm yên trong hòm gỗ, ông và các nghệ nhân vẫn tìm cách giữ sợi dây liên kết qua những cuộc gọi hay những buổi họp trực tuyến. Đó là cách họ nuôi dưỡng niềm lạc quan, chờ ngày rèm nhung khép mở trở lại. Ông chia sẻ: “Với chúng tôi, nghề đã ngấm vào máu rồi. Người làm nghề trước hết phải giữ được tinh thần lạc quan, vì chỉ khi người nghệ nhân vui, con rối trên tay mới có thể mang lại hạnh phúc cho khán giả”.

Trong thế giới rối cạn, rối Tế Tiêu chọn cho mình một lối đi riêng đầy thử thách: Đưa nghệ thuật Tuồng lên sân khấu rối. Ông Bằng nhấn mạnh, điểm nhận diện đặc trưng nhất chính là sự kết hợp khéo léo giữa tạo hình nhân vật và vũ đạo Tuồng cổ. Con rối Tế Tiêu không chỉ cử động đơn giản mà được thiết kế các khớp tứ chi linh hoạt, cho phép chúng thực hiện những động tác vũ đạo tinh tế, mạnh mẽ vốn chỉ dành cho diễn viên thật. Ông Bằng cho rằng: “Thách thức lớn nhất chính là phần tạo hình nhân vật. Làm sao để tạo được thần thái, tính cách riêng cho từng con rối, để mình có thể “thổi hồn” vào nhân vật ấy - đó là điều khó nhất”.

Khi bước ra sân khấu, khó khăn lại nằm ở sự điều khiển. Mọi chuyển động của quân rối phải ăn khớp hoàn hảo với lời thoại, làn điệu và hoàn cảnh sân khấu để truyền tải trọn vẹn cảm xúc đến khán giả. Những động tác này khó đến mức không thể học trong ngày một ngày hai. Ông Bằng chia sẻ, các thế hệ sau khi tham gia phường rối sẽ được những người đi trước truyền dạy dần dần. Không có giáo trình nào thay thế được sự đam mê và nhiệt huyết. Khi đã có lòng yêu nghề, những động tác vũ đạo tuồng khó khăn ấy sẽ tự khắc thấm vào tâm trí, biến những khối gỗ vô tri trở thành những nhân vật có số phận, có cuộc đời trên sân khấu.

Có một thực tế đầy trân quý mà ông Bằng luôn muốn thực khách và khán giả hiểu rõ: “Nghệ thuật này sinh ra từ chính người dân lao động chân lấm tay bùn. Nó không phải là một loại hình nghệ thuật quá cao siêu, cầu kỳ, nhưng lại vô cùng tuyệt vời”.

Nghệ thuật này bắt nguồn từ chính những người đi cày, đi cấy, từ những công việc lao động thường ngày rồi được đưa lên sân khấu thành trò diễn. Chính vì thế, nó mang một giá trị tự nhiên, dung dị và mộc mạc mà không một kịch bản đạo diễn dàn dựng sẵn nào có thể thay thế được. Ông luôn mong muốn đón khách về tận làng, để họ thấy các nghệ nhân tranh thủ lúc nông nhàn để đục đẽo, tập luyện, để họ hiểu rằng rối cạn chính là tiếng lòng lạc quan của người lao động.

Tình yêu ấy bền bỉ đến mức bất chấp cả thời tiết. Ông kể về những buổi biểu diễn tại Hồ Văn, dù trời đổ mưa lớn, sân khấu trơn trượt, phông rạp lung lay, đoàn vẫn sẵn lòng diễn tiếp ngay khi thời tiết ổn định để phục vụ khán giả. Để gìn giữ không gian ấy, Khu bảo tồn rối cạn Tế Tiêu đã ra đời như một mái nhà chung. Ở đó, từ mái rạ, nhà ngói đến những nông cụ như cối xay, cái cày, cái bừa... đều được sắp đặt để đưa mọi người trở về đúng bối cảnh làng quê Bắc Bộ xưa. Với ông Bằng, việc có một không gian riêng như vậy không chỉ thuận lợi cho việc biểu diễn mà còn tạo cảm xúc chân thực cho nghệ nhân, giúp họ không cảm thấy “khập khiễng” khi diễn cảnh đồng quê trong một xã hội quá hiện đại.

Trước sự phát triển của công nghệ hiện đại và vô vàn hình thức giải trí mới, ông Bằng nhìn nhận đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội thú vị. Ông khẳng định nghệ thuật truyền thống sẽ không mất đi, nhưng người nghệ nhân cần biết đổi mới. Những làn điệu cổ vốn đã hay, nhưng ông muốn đưa thêm hình ảnh đời sống hiện đại vào rối cạn để khán giả thấy được chính cuộc sống của mình trong đó, tạo nên sự gần gũi và hơi thở thời đại. Ông cũng nung nấu ý chí tận dụng mạng xã hội để quảng bá rộng rãi tới bạn bè quốc tế, bởi qua thực tế biểu diễn, ông nhận thấy khách nước ngoài dành tình cảm rất lớn cho rối truyền thống Việt Nam.

Khu bảo tồn rối cạn Tế Tiêu và không gian làng quê Bắc Bộ

Với giới trẻ, ông Bằng không hề lo ngại sự hời hợt nhất thời. Ông đã thấy sự cuốn hút thực sự khi các bạn không chỉ xem mà còn bước vào sân khấu trải nghiệm, tương tác và thử điều khiển rối cùng nghệ nhân. Nỗi lo mai một di sản là trăn trở chung, nhưng ông tin rằng nếu tạo điều kiện để người trẻ tiếp cận và hòa nhập rối cạn vào đời sống hiện đại, nỗi lo ấy sẽ vơi đi rất nhiều. Để gìn giữ trọn vẹn linh hồn của nghề, Khu bảo tồn rối cạn Tế Tiêu đã ra đời như một “bảo tàng sống” đầy tâm huyết. Tại đây, từ mái rạ, nhà ngói đến những nông cụ thân thuộc như cối xay, cái cày, cái bừa... đều được sắp đặt tỉ mỉ, đưa cả nghệ nhân lẫn du khách cùng đắm chìm vào không gian làng quê Bắc Bộ xưa cũ. Với ông Bằng, không gian này không chỉ thuận lợi cho việc biểu diễn mà còn là nơi bồi đắp cảm hứng nghệ thuật mãnh liệt. Trong bối cảnh ấy, người nghệ sĩ như được tiếp thêm năng lượng để hoàn toàn hòa mình vào tích trò, giúp những hoạt cảnh đồng quê trở nên sống động, chân thực và rực rỡ hơn bao giờ hết giữa lòng xã hội hiện đại.

Thông điệp cuối cùng ông gửi đến thế hệ trẻ rất dung dị nhưng sâu sắc:

“

“Chỉ cần khi đi du lịch hay giao lưu ở đâu đó, các bạn nhắc tới nghệ thuật truyền thống của quê hương mình với sự tự hào, đã là điều rất đáng quý”.

Nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng

Đó là cách bền vững nhất để những quân rối gỗ không chỉ là quá khứ, mà còn là kết tinh của văn hóa lao động và sự lạc quan của cha ông mãi sống cùng năm tháng.

Là người con của mảnh đất Mỹ Đức, Nghệ nhân Ưu tú Phạm Công Bằng hiện là gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật múa rối cạn Tế Tiêu - di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Thừa hưởng “ngọn lửa” nghề từ người cha là cố Nghệ nhân Ưu tú Phạm Văn Bể, ông đã dành hơn 40 năm cuộc đời để đục đẽo, kiến tạo và đưa những quân rối gỗ lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú (2019) là cột mốc khẳng định vị thế của ông Phạm Công Bằng trong dòng chảy văn hóa dân tộc. Toàn bộ tâm huyết hiện được ông gửi gắm vào Khu bảo tồn rối cạn Tế Tiêu - một địa chỉ đỏ để những người yêu di sản tìm về và đắm chìm trong hơi thở thuần khiết của làng quê Bắc Bộ xưa./.

Minh Đức - Thuỳ Dương - Trung Hiếu - Huệ Anh - Kim Phượng - Quang Minh - Quỳnh Trâm