Foto

Nghệ nhân Tạ Thu Hương vun xới nghề nón Làng Chuông

Mạnh Đức, Như Nguyệt, Mỹ Thực • 08/04/2026 07:25

Tại cơ sở của nghệ nhân Tạ Thu Hương, mỗi chiếc nón Làng Chuông được làm thủ công tỉ mỉ. Với bà, làm nón vừa là công việc mưu sinh, vừa giữ hồn cốt quê hương.

Tại nhà nghệ nhân Tạ Thu Hương ở làng Chuông mỗi chiếc nón lá được làm hoàn toàn bằng tay qua bảy công đoạn nối tiếp.

Theo nghệ nhân, nghề nón ở đây đã có hơn 300 năm, được truyền loại qua nhiều thế hệ

non-lang-chuong-1.jpg
Những tàu lá được sử dụng để làm nón phải đạt độ trắng, mềm và độ ẩm vừa phải để khi đưa lên khuôn không bị giòn, vỡ hay rách. Những lá lỗi mép, không đều màu hoặc quá khô sẽ bị loại bỏ bởi đây là lớp áo quyết định độ mịn của mặt nón.
Theo nghệ nhân Tạ Thu Hương, lá cọ làm nón được lấy từ rừng Hương Sơn, Hà Tĩnh, đem vò với cát, phơi ba nắng, sấy lưu huỳnh rồi thả ẩm trước khi vào tay thợ. Đến công đoạn đầu tiên là rẽ lá, người làm phải dùng tay tách dọc theo sống lá để mỗi tàu lá mỏng hơn, đều hơn và dễ xếp ôm khuôn nón.
Theo nghệ nhân Tạ Thu Hương, lá cọ làm nón được lấy từ rừng Hương Sơn, Hà Tĩnh, đem vò với cát, phơi ba nắng, sấy lưu huỳnh rồi thả ẩm trước khi vào tay thợ. Đến công đoạn đầu tiên là rẽ lá, người làm phải dùng tay tách dọc theo sống lá để mỗi tàu lá mỏng hơn, đều hơn và dễ xếp ôm khuôn nón.
Sau khi rẽ, lá được là trên bọc giẻ đặt trên lưỡi cày hơ nóng. Công đoạn này giúp mặt lá phẳng ra, giữ màu trắng ngà tự nhiên, giảm cong vênh và tạo độ dẻo để khi lên nón, từng lớp lá nằm khít mà không bị gợn.
Sau khi rẽ, lá được là trên bọc giẻ đặt trên lưỡi cày hơ nóng. Công đoạn này giúp mặt lá phẳng ra, giữ màu trắng ngà tự nhiên, giảm cong vênh và tạo độ dẻo để khi lên nón, từng lớp lá nằm khít mà không bị gợn.
Bên cạnh việc chuẩn bị lá, bà cũng tiến hành tạo khung nón. Những thanh tre già sau khi được tuyển chọn kĩ lưỡng sẽ được vót mỏng thành những nan nhỏ, đều tay rồi chuốt tiếp cho đủ độ dẻo trước khi ghép thành khung.
Bên cạnh việc chuẩn bị lá, bà cũng tiến hành tạo khung nón. Những thanh tre già sau khi được tuyển chọn kĩ lưỡng sẽ được vót mỏng thành những nan nhỏ, đều tay rồi chuốt tiếp cho đủ độ dẻo trước khi ghép thành khung.
Tre tiếp tục được uốn thành những vành tròn theo cỡ chuẩn của khuôn tre 8 gọng, 16 vòng. Những vòng tre được bứt và lắp đều quanh khuôn để tạo dáng nón tròn, cân và chắc; theo cách lý giải của người làm nghề, dáng khuôn ấy còn gợi hình ảnh người con gái đang tuổi trăng tròn.
Tre tiếp tục được uốn thành những vành tròn theo cỡ chuẩn của khuôn tre 8 gọng, 16 vòng. Những vòng tre được bứt và lắp đều quanh khuôn để tạo dáng nón tròn, cân và chắc; theo cách lý giải của người làm nghề, dáng khuôn ấy còn gợi hình ảnh người con gái đang tuổi trăng tròn.
Khi khung đã xong, lá đã rẽ và là được đặt lần lượt lên khuôn, xoay đều quanh thân nón rồi dùng tay miết sát theo các vòng tre. Đây là bước định hình phần thân, quyết định bề mặt nón có mượt hay nhăn, chóp nón có gọn hay bị xô lệch.
Khi khung đã xong, lá đã rẽ và là được đặt lần lượt lên khuôn, xoay đều quanh thân nón rồi dùng tay miết sát theo các vòng tre. Đây là bước định hình phần thân, quyết định bề mặt nón có mượt hay nhăn, chóp nón có gọn hay bị xô lệch.
Nhìn từ trên xuống, các lớp lá sau khi quay đã khép kín quanh chóp, xếp thành từng nan quạt đều nhau trên mặt khuôn. Chiếc nón ở giai đoạn này đã ra hình rõ rệt, nhưng vẫn mới chỉ là phần thân thô, chưa cắt viền và chưa khâu cố định.
Nhìn từ trên xuống, các lớp lá sau khi quay đã khép kín quanh chóp, xếp thành từng nan quạt đều nhau trên mặt khuôn. Chiếc nón ở giai đoạn này đã ra hình rõ rệt, nhưng vẫn mới chỉ là phần thân thô, chưa cắt viền và chưa khâu cố định.
Tiếp đến, người thợ sẽ dùng kéo cắt bỏ phần lá thừa chạy quanh mép ngoài của nón. Đường cắt phải dứt khoát, gọn và ăn theo đúng vành để viền nón sạch, không xơ lá và không phá dáng chiếc nón trước khi bước sang khâu.
Tiếp đến, người thợ sẽ dùng kéo cắt bỏ phần lá thừa chạy quanh mép ngoài của nón. Đường cắt phải dứt khoát, gọn và ăn theo đúng vành để viền nón sạch, không xơ lá và không phá dáng chiếc nón trước khi bước sang khâu.
Đến công đoạn khâu, toàn bộ thân nón được cố định bằng sợi cước, đi lần lượt hết vòng nọ sang vòng kia. Nghệ nhân Tạ Thu Hương chia sẻ: “Không có máy móc nào có thể thay thế được bàn tay người thợ ở bước này, bởi mọi đường khâu đều phải ôm sát 16 vòng tre để giữ hình dáng nón.”
Đến công đoạn khâu, toàn bộ thân nón được cố định bằng sợi cước, đi lần lượt hết vòng nọ sang vòng kia. Nghệ nhân Tạ Thu Hương chia sẻ: “Không có máy móc nào có thể thay thế được bàn tay người thợ ở bước này, bởi mọi đường khâu đều phải ôm sát 16 vòng tre để giữ hình dáng nón.”
Theo nghệ nhân: “Khó nhất của quy trình làm nón này chính là khâu nón” vì mũi chỉ phải thật đều, thật nhỏ thì chiếc nón mới thanh và đẹp. Nếu khâu thô tay, đường cước nổi gồ hoặc lệch nhịp, giá trị của chiếc nón sẽ giảm đi rất nhiều.
Theo nghệ nhân: “Khó nhất của quy trình làm nón này chính là khâu nón” vì mũi chỉ phải thật đều, thật nhỏ thì chiếc nón mới thanh và đẹp. Nếu khâu thô tay, đường cước nổi gồ hoặc lệch nhịp, giá trị của chiếc nón sẽ giảm đi rất nhiều.
Quan sát mặt nón, mắt rà theo từng đường cước, nghệ nhân Tạ Thu Hương vừa vẫn giữ được sự tập trung gần như tuyệt đối trong suốt quá trình làm, vừa vui vẻ cười trò chuyện với người xung quanh. Bà cho biết bản thân đã theo nghề bố mẹ, học làm nón từ năm 6 tuổi.
Quan sát mặt nón, mắt rà theo từng đường cước, nghệ nhân Tạ Thu Hương vừa vẫn giữ được sự tập trung gần như tuyệt đối trong suốt quá trình làm, vừa vui vẻ cười trò chuyện với người xung quanh. Bà cho biết bản thân đã theo nghề bố mẹ, học làm nón từ năm 6 tuổi.
Sau khi khâu xong, người thợ chuyển sang bước nứt nón. Đây là bước gia cố tiếp để khi chiếc nón được bật khỏi khuôn vẫn giữ được độ dẻo, độ chặt và dáng nón không bị xô.
Sau khi khâu xong, người thợ chuyển sang bước nứt nón. Đây là bước gia cố tiếp để khi chiếc nón được bật khỏi khuôn vẫn giữ được độ dẻo, độ chặt và dáng nón không bị xô.
Ở công đoạn cuối cùng, lồng nhôi, người thợ sẽ luồn sợi chỉ màu ở mặt trong của nón, kéo căng và ghim vào đúng các điểm cần giữ để cố định phần quai, hoàn thiện kết cấu sử dụng. Chi tiết nhỏ này đòi hỏi sự cân đối và chính xác ở từng vị trí, để khi đội, chiếc nón vừa chắc, vừa gọn.
Ở công đoạn cuối cùng, lồng nhôi, người thợ sẽ luồn sợi chỉ màu ở mặt trong của nón, kéo căng và ghim vào đúng các điểm cần giữ để cố định phần quai, hoàn thiện kết cấu sử dụng. Chi tiết nhỏ này đòi hỏi sự cân đối và chính xác ở từng vị trí, để khi đội, chiếc nón vừa chắc, vừa gọn.
Theo nghệ nhân Tạ Thu Hương, sự thay đổi rõ nhất của nón Làng Chuông là sự đa dạng mẫu mã. Từ vài loại truyền thống, nhiều kiểu nón mới đã ra đời nhờ sự tìm tòi của bà con làng nghề.
Theo nghệ nhân Tạ Thu Hương, sự thay đổi rõ nhất của nón Làng Chuông là sự đa dạng mẫu mã. Từ vài loại truyền thống, nhiều kiểu nón mới đã ra đời nhờ sự tìm tòi của bà con làng nghề.
Những dòng nón chất lượng cao như lá già ghép sống, nón quai thao… có giá dao động từ 300.000 đồng đến 500.000 đồng.
Những dòng nón chất lượng cao như lá già ghép sống, nón quai thao… có giá dao động từ 300.000 đồng đến 500.000 đồng.
Các du khách Ấn Độ ngồi giữa không gian làng nghề, cầm lá và thử những thao tác đầu tiên dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân và người nhà. Theo nghệ nhân Tạ Thu Hương, những buổi trải nghiệm cũng là cách để nón Làng Chuông bước gần hơn tới du khách quốc tế.
Các du khách Ấn Độ ngồi giữa không gian làng nghề, cầm lá và thử những thao tác đầu tiên dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân và người nhà. Theo nghệ nhân Tạ Thu Hương, những buổi trải nghiệm cũng là cách để nón Làng Chuông bước gần hơn tới du khách quốc tế.

Mạnh Đức, Như Nguyệt, Mỹ Thực