Gìn giữ nét văn hóa trong ngày Tết của người Lào ở Điện Biên
Điện Biên là nơi sinh sống của đồng bào dân tộc Lào với nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc. Trải qua nhiều thế hệ, cộng đồng người Lào nơi đây vẫn bền bỉ gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa vùng Tây Bắc.
Kết nối để giữ gìn bản sắc
Xuân về là thời điểm rộn ràng nhất của lễ hội truyền thống. Đồng thời, đây cũng trở thành dịp để cộng đồng các dân tộc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc. Đối với người Lào, văn hóa không chỉ mang những giá trị tinh thần mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng.
Giữa những nếp nhà sàn bình yên ở Bản Na Sang 2 (xã Núa Ngam, tỉnh Điện Biên), những bộ trang phục truyền thống, điệu múa và làn điệu dân ca của đồng bào dân tộc Lào vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Trải qua quá trình định cư, lập bản, đồng bào dân tộc Lào tại Điện Biên đã xây dựng và gìn giữ một nền văn hóa phong phú với nhiều nét đặc trưng riêng.
Tết Nguyên đán của người Lào là dịp để tưởng nhớ tổ tiên, đồng thời cầu mong một năm mới bình an, thuận lợi cho bản làng. Những nghi thức thờ cúng trong dịp này không chỉ thể hiện đời sống tâm linh mà còn phản ánh nét văn hóa ứng xử, tinh thần gắn bó cộng đồng và mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên.
Sau một năm dài lao động, trước Tết, trưởng bản sẽ thông báo, họp bàn cùng người dân để phân công dọn dẹp vệ sinh làng bản và nhà “chủ áo” (người uy tín, đứng đầu bản mường) để thực hiện các hoạt động sinh hoạt cộng đồng xuyên suốt ngày Tết. Đồng thời cũng lần lượt chia các tổ theo từng năm để nấu bữa ăn đoàn kết với đầy đủ thành viên trong bản cho ngày mùng 1 Tết.
Từ sáng sớm mùng 1 đến mùng 4 Tết âm lịch, thầy mo (thầy cúng) cùng các cụ ông, cụ bà trong bản thực hiện nghi thức “phay sân” – nghi lễ cúng bản được tổ chức tại nhà “chủ áo”. Trong nhiều mâm cúng được bày biện, có 3 mâm chính để cúng tổ tiên, thần linh… Khi các mâm lễ được chuẩn bị đầy đủ, thầy mo sẽ bắt đầu tiến hành lễ thức, mời các vị thần, tổ tiên về dự lễ.
Nhà “chủ áo” luôn chuẩn bị sẵn những chum rượu cần để làm lý mời các vị thần cai quản bản mường chung vui cùng dân bản. Sau “lý” mời rượu, già làng và thầy cúng sẽ nâng chén khai tiệc, gửi gắm lời chúc về một năm mới bình an, no ấm cho dân bản. Đến trưa, người dân lại quây quần trong bữa cơm cộng đồng rộn ràng tiếng nói cười, mọi người cùng chúc nhau một năm mới mùa màng sẽ bội thu, cuộc sống ấm no và chăn nuôi thuận lợi.
Theo bà Vì Thị Hặc, người dân tộc Lào ở Bản Na Sang 2, theo quan niệm của người Lào, nghi thức “phay sân” là hoạt động tâm linh quan trọng, thể hiện mong muốn xua tan những điều không may của năm cũ, cầu chúc một năm mới bình an, thuận lợi cho bản làng. Nghi lễ này không chỉ phản ánh đời sống tín ngưỡng của cộng đồng mà còn thể hiện lòng thành kính, biết ơn đối với các bậc tiền nhân khai phá bản làng, cũng như sự tôn kính đối với thần linh và tổ tiên.
Tết của người Lào còn gắn với hình ảnh trống và chiêng. Với đồng bào người Lào, trống và chiêng không thể thiếu trong các cuộc vui, lễ hội của bản làng. Hình ảnh bộ trống, chiêng được đặt tại sân nhà “chủ áo” đã trở nên quen thuộc trong mỗi dịp lễ hội. Tiếng trống, chiêng làm nền để mọi người cùng hòa mình vào điệu múa lăm vông uyển chuyển, tạo nên không khí đoàn kết, gắn bó của bản làng.
Không chỉ vậy, những trò chơi dân gian truyền thống như ném còn, rùa ấp trứng, rồng rắn lên mây, chơi “mắc lẹ”… đều thu hút đông đảo người dân trong bản không phân biệt gái trai, già trẻ tham gia. Không chỉ tạo nên không khí vui tươi trong những ngày đầu xuân, các hoạt động này còn góp phần gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống, đồng thời thắt chặt tình đoàn kết, gắn bó trong cộng đồng.
Bảo tồn và phát triển giá trị văn hóa trong đời sống hiện đại
Những năm gần đây, công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc Lào ở Điện Biên ngày càng được quan tâm. Nhiều hoạt động văn hóa truyền thống được khôi phục, góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa đặc trưng của cộng đồng. Không chỉ trong dịp Tết Nguyên đán, nét văn hóa đậm đà bản sắc của người Lào còn được thể hiện qua các lễ hội truyền thống, trong đó có Bun Huột Nặm - lễ hội té nước.
Vào tháng 4 hàng năm, lễ hội té nước thường được tổ chức với mong ước cầu trời cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu, đem lại sự phồn vinh cho vạn vật. Đối với bà con địa phương, lễ hội có vai trò vô cùng quan trọng trong việc làm phong phú hơn đời sống văn hóa và tinh thần của những con người nơi đây. Đây cũng là dịp để tăng cường khối đoàn kết, giúp đỡ nhau của các thành viên trong cộng đồng dân tộc.
Lễ hội Bun Huột Nặm được tổ chức với nhiều hoạt động mang đậm bản sắc văn hóa của dân tộc Lào như lễ cúng cầu may, nghi thức buộc chỉ cổ tay, múa lăm vông, các trò chơi dân gian cùng nghi thức cúng thần sông, thần suối và té nước cầu may… Những hoạt động này tạo nên không khí lễ hội sôi nổi, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.
Là một người luôn trăn trở với việc gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc, nghệ nhân Lường Sao May tâm sự: "Đối với người Lào, những phong tục, nghi lễ truyền thống không chỉ là nét văn hóa của cha ông để lại mà còn là sợi dây gắn kết chúng tôi lại với nhau. Vì vậy, chúng tôi luôn mong muốn gìn giữ, truyền dạy cho thế hệ trẻ để những giá trị văn hóa ấy tiếp tục được duy trì và tiếp nối trong tương lai".
Khoác lên mình bộ trang phục truyền thống của dân tộc, những chàng trai, cô gái trẻ như hiểu thêm về các giá trị văn hóa truyền thống và trách nhiệm của bản thân đối với việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Bạn Lường Lệ Hòa - một người trẻ sinh sống tại Bản Na Sang 2 - Xã Núa Ngam chia sẻ: "Qua những hoạt động như thế này, tôi hiểu thêm về sự độc đáo trong văn hóa của dân tộc mình. Từ trang phục truyền thống đến các điệu múa, lời hát đều mang bản sắc riêng. Điều đó cũng nhắc nhở thế hệ trẻ chúng tôi cần có ý thức hơn trong việc gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa của dân tộc tới nhiều người hơn".
Đặc biệt, Tết té nước của đồng bào dân tộc Lào đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2017. Thông qua các lễ hội văn hóa và hoạt động du lịch cộng đồng, những nét văn hóa đặc trưng của người Lào ngày càng được giới thiệu rộng rãi tới du khách trong và ngoài tỉnh.
Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng và chính quyền địa phương. Với sự nỗ lực của cộng đồng người Lào cùng sự quan tâm của các cấp, các ngành, những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Lào ở Điện Biên đang tiếp tục được gìn giữ và phát huy. Đây không chỉ là niềm tự hào của đồng bào dân tộc Lào mà còn góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa của vùng đất Tây Bắc.