Nhà Bá Kiến: ngôi nhà hơn 100 năm gắn với nguyên mẫu nhân vật trong tác phẩm Chí Phèo
Giữa nhịp sống hiện đại, ngôi nhà hơn 100 năm tuổi tại làng Vũ Đại vẫn đứng vững như một chứng nhân lịch sử sống động. Đây chính là nơi ở của nguyên mẫu nhân vật Bá Kiến - kẻ quyền uy bậc nhất trong kiệt tác "Chí Phèo" của nhà văn Nam Cao. Đến nay, công trình không chỉ là một kiến trúc độc đáo mà còn là dấu tích hiếm hoi phản ánh chân thực trật tự xã hội phong kiến Việt Nam xưa.
Nhà Bá Kiến nằm trên khu đất rộng khoảng 900m² ở làng Vũ Đại (thôn 4, xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam cũ, nay là xã Nam Lý, tỉnh Ninh Bình) là không gian gắn bó trực tiếp với hình tượng Bá Kiến trong truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao. Theo lời kể của người dân, nguyên mẫu của nhân vật này là ông Trần Duy Bính, thường gọi Bá Bính, một nghị viên Bắc Kỳ từng sinh sống tại chính ngôi nhà ấy.
Vẻ cổ kính trong kiến trúc ngôi nhà Bá Kiến
Khởi dựng từ năm Giáp Thìn (1904), công trình là minh chứng sống động cho tinh hoa kiến trúc cổ truyền tại vùng đồng bằng Bắc Bộ. Từ bên ngoài, ngôi nhà nổi bật với mái ngói chắc chắn, hai tường hồi xây kín (bít đốc) và khoảng hiên rộng phía trước có bức dại che mưa nắng. Tổng thể công trình tạo nên vẻ kín đáo, bề thế, đặc trưng cho kiểu nhà của tầng lớp cường hào ở làng quê xưa.
Mặt tiền ngôi nhà được bố trí ba chuồng cửa bức bàn, mỗi chuồng gồm bốn cánh, vừa đảm bảo công năng sử dụng, vừa thể hiện sự quy củ trong tổ chức không gian. Tường nhà được xây bằng hỗn hợp vôi, bồ hóng và mật mía làm chất kết dính, kết hợp với loại gạch nung bằng rơm, vậy nên các mảng tường vẫn bền chắc dù đã trải qua hơn một thế kỷ. Bên trong, ngôi nhà có kết cấu ba gian rộng, bộ khung hoàn toàn bằng gỗ lim với bốn hàng cột, tổng cộng 16 cột lớn đặt trên hệ chân đá tảng vững chãi.
Các chi tiết chạm khắc trang trí tập trung ở thân rường (cột gỗ ngắn trong hệ khung nhà truyền thống để chống đỡ ngôi nhà) với những họa tiết truyền thống như vân mây, lá lật, rồng hóa. Trải qua hơn 100 năm, công trình vẫn giữ được trạng thái tương đối nguyên vẹn, trở thành một trong những dấu tích kiến trúc hiếm hoi phản ánh đời sống và trật tự xã hội phong kiến ở làng quê Bắc Bộ.
Ngôi nhà Bá Kiến theo dòng chảy thời gian
Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, chủ nhân đầu tiên của ngôi nhà là cụ Cựu Hanh, một lái buôn giàu có trong vùng. Để dựng nên công trình này, cụ đã mời gần 20 thợ mộc nổi tiếng từ Cao Đà, Phủ Lý Nhân về thi công. Sau nhiều tháng làm việc liên tục, ngôi nhà gỗ bề thế mới hoàn thành, trở thành một trong những nếp nhà nổi bật của làng.
Khi cụ Hanh qua đời, ngôi nhà lần lượt được truyền lại cho con trai là Trần Duy Xầm và cháu nội là Cựu Cát. Tuy nhiên, do sa vào ăn chơi, nợ nần chồng chất, Cựu Cát đã phải gán lại ngôi nhà cho Bá Bính (tên thật là Trần Duy Bính). Từ đó, ngôi nhà bắt đầu gắn với tên gọi “nhà Bá Kiến”, gợi nhắc đến hình tượng cường hào nổi tiếng trong truyện ngắn Chí Phèo của nhà văn Nam Cao.
Trải qua những biến động lịch sử và nhiều đời chủ, ngôi nhà sau cùng thuộc về ông Trần Hữu Hòa, cháu cụ Cai Hậu. Năm 2007, UBND tỉnh Hà Nam (nay là tỉnh Ninh Bình) đã thương thảo với gia đình bà Trần Thị Sâm (vợ ông Hòa) để mua lại ngôi nhà với giá 700 triệu đồng nhằm phục vụ công tác bảo tồn.
Từ đó đến nay, ngôi nhà được giao cho bà Trần Thị Ngà trông coi, đồng thời đón tiếp du khách đến tham quan, tìm hiểu. Không chỉ là một nếp nhà cổ hơn trăm năm tuổi, nơi đây còn trở thành điểm dừng chân của nhiều người yêu văn học khi muốn tìm về không gian gắn với cuộc đời và sáng tác của nhà văn Nam Cao.
Theo bà Ngà chia sẻ: “ Ngôi nhà Bá Kiến trước đây gồm ba dãy nhà, đây là dãy nhà chính, còn hai dãy nhà ngang hai bên quay vào nhau hình chữ U. Nhưng theo thời gian, hai dãy nhà ngang xuống cấp, các gia chủ trước đã tháo dỡ đi và hiện tại chỉ còn ngôi nhà chính này. Và ngôi nhà này còn tương đối nguyên vẹn, trải qua hơn 100 năm nhưng ngói chưa phải đảo lại lần nào”.
Ngày nay, ngôi nhà Bá Kiến không chỉ là dấu tích gắn với tác phẩm Chí Phèo của nhà văn Nam Cao mà còn trở thành một điểm đến du lịch thu hút nhiều du khách. Những người yêu văn học, nghiên cứu lịch sử hay du khách thập phương khi đến làng Vũ Đại đều mong muốn được tận mắt chiêm ngưỡng ngôi nhà hơn 100 năm tuổi này, để cảm nhận rõ hơn không gian làng quê Bắc Bộ từng đi vào trang viết của Nam Cao.
Chị Nguyễn Thị Hà, du khách tham quan bày tỏ, tôi là người từ xa đến đây và thấy khá ấn tượng với ngôi nhà này. Cảm quan của tôi là thấy ngôi nhà rất đẹp và cổ kính. Tôi có cảm giác như mình được quay lại làng quê Bắc Bộ ngày xưa. Mái ngói cổ kính, những cột gỗ lớn và không gian đậm chất làng quê tạo cảm giác rất trầm lắng, chậm hơn hẳn so với nhịp sống bên ngoài. Trước đây tôi chỉ biết đến Bá Kiến qua tác phẩm Chí Phèo, nhưng khi được tận mắt nhìn thấy ngôi nhà gắn với nhân vật này thì thấy đây là địa điểm rất thú vị. Với tôi, đây không chỉ là một ngôi nhà cổ mà còn giúp mọi người hiểu thêm về văn học và lịch sử của vùng đất này.”