Rối nước Đào Thục: Những cuộc đời sau tấm mành tre (Bài 2)
Những hàng ghế trống trước đình làng, chỉ lác đác vài du khách tò mò và vài em học sinh trong bộ áo đồng phục. Thế nhưng phía sau tấm mành tre là những con người đang lặng lẽ giữ nghề, giữa những đổi thay của đời sống và câu hỏi chưa có lời đáp về tương lai của một di sản.
Anh Nguyễn Thế Nghị - Người gánh hiện tại
Câu chuyện múa rối nước làng Đào Thục không dừng lại xưởng chế tác của bác Phi, nơi những khúc gỗ hóa hình hài. Bởi . Bởi con rối, dù được tạo hình công phu đến đâu cũng chỉ thật sự sống khi được thả xuống mặt nước, được xuất hiện sau tiếng trống mở màn và được cống hiến cho khán giả.
Giữa dòng nước ấy có một người không trực tiếp điều khiển con rối nhưng lại là động lực to lớn đưa rối bước ra trước tấm màn tre. Người ấy không ai khác là anh Nguyễn Thế Nghị, một người con sinh từ làng Đào Thục, ra đi rồi trở về nhưng không phải để hoài niệm, mà để tìm cách giữ cho dòng chảy của rối nước tiếp tục tồn tại trong đời sống đang đổi thay.
Giấc mơ đưa rối nước ra khỏi lũy tre làng
Nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị, sinh năm 1973, trong gia đình có truyền thống nhiều đời múa rối ở quê hương Ðào Thục. Ngay từ khi còn nhỏ anh đã tham gia Tổ cạn của phường rối, thuộc lòng các tích trò truyền thống và lời "giáo trò" của chú Ba Khí. Tuổi thơ của anh là chuỗi ngày miệt mài với quân rối và những buổi theo chân mẹ tới đình làng, đứng bên bờ ao xem rối nước rồi say sưa đắm mình trong làn điệu chèo quen thuộc. Theo thời gian, cậu bé năm ấy đã lớn lên, làng Đào Thục cũng bước vào thời kỳ đổi mới. Như bao phường rối nước khác, phường rối Đào Thục gặp nhiều khó khăn, khi các nghệ nhân cao tuổi không đủ sức khỏe, còn lớp trẻ thì không mấy mặn mà.
Anh thanh niên Nguyễn Thế Nghị khi ấy đã rời quê hương lên thành phố học tập và làm việc, mưu sinh như một định luật tất yếu của cuộc sống. Thế nhưng, khi đã đứng bên ngoài đủ lâu, được tận mắt chứng kiến nhà hát múa rối Thăng Long 365 ngày đỏ đèn, trong lòng người thanh niên ấy lại không nguôi đau đáu về một giấc mơ đưa rối nước Đào Thục bước ra khỏi lũy tre làng. Mỗi khi đi làm xa trở về thăm làng, thấy phường rối khó khăn, anh Nghị lại đau đáu việc làm thế nào để nghệ nhân "sống được" với những quân rối. Anh nhận ra rằng, nếu chỉ hoạt động theo nếp cũ, tức là mỗi năm chỉ biểu diễn vài lần vào các dịp lễ hội thì phường rất khó giữ chân được lớp trẻ, nghệ thuật múa rối nước cũng vì khó phát huy giá trị bền vững mà mai một dần theo thời gian.
"Tài sản lớn của ông cha để lại, không thể cứ thế mất đi". Đó đã trở thành chấp niệm của anh Nghị suốt một thời gian dài. Để rồi khi động lực đủ lớn, năm 2007, anh đã mạnh dạn trở về quê hương thưa chuyện với các nghệ nhân lớn tuổi trong làng về việc mở rộng mô hình biểu diễn múa rối nước và nhận được sự ủng hộ nhiệt tình của các bô lão và nghệ nhân trong làng. Văn phòng đại diện đầu tiên của phường rối Đào Thục do anh cùng một số anh em trẻ trong làng thành lập nằm nép mình trong một căn phòng nhỏ trên đường Hoàng Hoa Thám, quận Ba Đình. Những người trẻ chưa một lần thử sức kinh doanh, đã tự mình tìm cách lập website, in tờ rơi, liên hệ với từng công ty du lịch để mời chào, tiếp thị dịch vụ của mình.
Bằng nỗ lực của đội ngũ vận hành và chính quyền địa phương, giờ đây khán giả và quý khách hàng đã có thể dễ dàng đặt lịch tham quan, xem biểu diễn múa rối nước thông qua các kênh truyền thông và website với các thông tin minh bạch, rõ ràng và cập nhật thường xuyên.
Thời gian đầu, việc chào hàng gặp vô vàn khó khăn do các doanh nghiệp còn e ngại khi làm việc cùng một tổ chức còn non trẻ cũng như khoảng cách địa lí gây cản trở cho lịch trình di chuyển của du khách cũng như chất lượng của tour. "Tại sao họ phải đến Đào Thục trong khi đó ngay trung tâm Hà Nội đã có biểu diễn rối nước và dày dặn kinh nghiệm phục vụ khách du lịch hơn?". Một câu hỏi của khách hàng đã khiến đội ngũ khi ấy nhiều đêm trăn trở. Anh Nghị và các cộng sự khi đó đã tốn rất nhiều công sức để thuyết phục khách hàng về điểm khác biệt của rối nước Đào Thục và tầm quan trọng của không gian di sản gốc.
Một điểm mấu chốt để anh Nghị có thể thuyết phục khách hàng thành công đó là đề cao sự trải nghiệm. Khán giả khi đến phường Đào Thục không chỉ được xem múa rối nước mà còn được tận mắt chứng kiến từng công đoạn tạo nên một vở rối nước hoàn chỉnh và hơn cả là được tham gia vào đời sống văn hóa của làng quê. Và thành công đã đến với người kiên trì, những đơn đặt hàng biểu diễn đầu tiên đã tiếp thêm sức mạnh to lớn cho phường rối hoạt động cho đến ngày nay.
Gần 20 năm đã trôi qua, múa rối Đào Thục đã có nhiều đổi thay. Phường duy trì đều đặn hoạt động biểu diễn tại địa phương đồng thời đẩy mạnh tham gial ưu diễn tại nhiều sự kiện văn hoá, lễ hội trên toàn quốc và điểm tham quan, du lịch như Bảo tàng Dân tộc học, ti tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám,... Chàng trai Nguyễn Thế Nghị nay đã vững vàng trong vai trò lãnh đạo, kết nối các hoạt động biểu diễn, đưa rối nước Đào Thục đến gần hơn nữa với khán giả.
Bằng nỗ lực của đội ngũ vận hành và chính quyền địa phương, giờ đây khán giả và quý khách hàng đã có thể dễ dàng đặt lịch tham quan, xem biểu diễn múa rối nước thông qua các kênh truyền thông và website với các thông tin minh bạch, rõ ràng và cập nhật thường xuyên.
Thay đổi để tìm cơ hội mới
Dẫu vậy, anh hiểu rằng sự hồi sinh này chưa đủ bền nếu chỉ dựa vào danh hiệu hay dòng khách nhất thời. Muốn tồn tại lâu dài, múa rối nước buộc phải thay đổi từ bên trong. Không gian biểu diễn, âm thanh, ánh sáng cần được nâng cấp để đáp ứng trải nghiệm của khán giả hôm nay. Nghệ nhân không chỉ là người điều khiển con rối, mà còn phải biết kể câu chuyện của làng nghề, của con rối, và của chính mình. Và hơn cả, người nghệ nhân phải sống được bằng nghề.
Bởi hơn ai hết, đứng ở vị trí của mình, anh Nghị nhìn thấy rõ những giới hạn mà nghề đang phải đối mặt. Không chỉ là thu nhập thấp, điều đã được nhắc đến nhiều lần, mà là cảm giác bấp bênh kéo dài. Người trẻ có thể đến với rối nước bằng tình yêu hay niềm tự hào, nhưng để ở lại, họ cần nhiều hơn thế. Nỗi lo cơm áo gạo tiền vẫn ở đó thì một lòng tận tâm với nghề là rất khó. Bởi vậy, không một giây phút nào anh thôi tìm kiếm cơ hội mới để cải thiện đời sống cho nghệ nhân song hành với sứ mệnh phát triển làng nghề. Ở góc độ tổ chức, anh cũng nhận ra nhiều tiềm năng mới có thể khai thác. Trong những suy nghĩ về tương lai, anh hình dung một Đào Thục kết nối gần hơn với thành phố. Những chuyến xe đưa sinh viên về làng vào cuối tuần, những buổi trải nghiệm làm rối, xem diễn, ăn một bữa cơm quê rồi trở lại phố. Một làng nghề sống bằng chính giá trị của mình, phát huy truyền thống và hướng tới tương lai, không chỉ tồn tại như một điểm dừng ngắn trong hành trình du lịch.
Những suy nghĩ ấy đã bắt đầu đi vào hiện thực khi làng văn phường rối nước Đào Thục phối hợp với chính quyền triển khai chủ trương thực hiện, mở rộng khu du lịch sinh thái múa rối nước trong kế hoạch 5 năm tiếp theo (2026-2030). Bản đề án đã được trình và phê duyệt, sẵn sàng khởi động vào đầu năm 2026.
Múa rối nước sinh ra từ nước và tồn tại như dòng nước, có lúc lặng, lúc siết, có khi tưởng như cạn dòng. Những người như anh Nghị chọn đứng ở đoạn chảy khó nhất, nơi di sản buộc phải học cách thích nghi và chuyển dòng kịp thời để không bị cuốn trôi, để giữ lại một phần tinh túy văn hóa cho thế hệ mai sau.