Khi áo trắng học trò vẫn ám mùi khói thuốc

Thật không khó để nhìn thấy những học sinh trong bộ đồng phục nhưng tay vẫn kẹp điếu thuốc, thản nhiên nhả khói ngay trong sân trường hoặc trên vỉa hè trước cổng. Những góc khuất ở hành lang, nhà vệ sinh nam trong trường, hay các quán nước ven đường, trở thành điểm hẹn quen thuộc của nhiều em chưa đủ tuổi nhưng đã lệ thuộc thuốc lá.

Tại một quán ăn vặt sát Trường THPT Ngô Quyền (Quảng Trị), chúng tôi gặp một nhóm học sinh đang hút thuốc mà không hề né tránh ánh nhìn của người lớn. Rít xong một hơi dài, em N.T.T. (học sinh lớp 11 Trường THPT Ngô Quyền) hồn nhiên nói: “Làm điếu không chị? Phê lắm”.

Thông tin này khiến chúng tôi khá bất ngờ. Không ngoa khi nói, khói thuốc đang lan tỏa một cách ngang nhiên, như đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống học đường.

Cũng tại quán nước, chúng tôi vô tình được nghe đủ hết các mẹo, kinh nghiệm hút thuốc từ các bạn đang “sinh hoạt khói” nơi đây. “Nhiều người không biết hút, chỉ cầm điếu thuốc cho sang. Cách hút đúng là phải hít thật sâu, cho khói thuốc vào tận phổi, rồi mới thở ra. Lúc đó, mình mới cảm nhận được cảm giác tê mát, sung sướng mà thuốc lá đem lại”, một học sinh trong nhóm bạn N.T.T. cho hay.

Nhiều em cũng cho biết, việc mua thuốc lá không gặp trở ngại: tạp hóa, cửa hàng gần trường hay người lớn quen biết sẵn sàng bán hoặc mua hộ mà không kiểm tra tuổi. Chỉ với khoảng 15 ngàn đồng, học sinh có thể dễ dàng sở hữu một bao thuốc lá, “nhâm nhi” cả ngày.

Áp lực học tập, tâm lý muốn hòa nhập bạn bè, hoặc tò mò về “thú vui người lớn” là những lý do phổ biến khiến học sinh bắt đầu hút thuốc. P.T.G. - nữ sinh lớp 12 Trường THPT Nguyễn Du (Hà Nội) cho biết: “Ban đầu, em chỉ thử cho vui do bạn bè rủ. Dần dần, thuốc lá trở thành thói quen lúc nào không hay. Một tuần, em sử dụng khoảng 2 bao thuốc”.

Phần lớn gia đình không phát hiện thói quen này. Khói thuốc len lỏi tinh vi, nhiều em biết cách hút mà không bị phát hiện. Nhiều phụ huynh thừa nhận, nếu con không biểu hiện sức khỏe yếu, họ khó mà biết con đã hút thuốc hay chưa. Sự dễ dàng tiếp cận thuốc lá, kết hợp với thiếu giám sát và giáo dục kịp thời, đang khiến một thế hệ học sinh chưa đủ tuổi trưởng thành bị kéo vào thói quen nguy hiểm.

Những điếu thuốc mà học sinh cầm trên tay đang kéo theo hậu quả vượt ra ngoài lớp học. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thuốc lá là nguyên nhân trực tiếp gây ra hơn 7 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu. Đáng chú ý, hơn 80% trong tổng số khoảng 1,3 tỷ người đang sử dụng thuốc lá sinh sống tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình - những nơi gánh nặng bệnh tật và tử vong do thuốc lá thường cao hơn rõ rệt so với nhóm nước thu nhập cao.

WHO cũng chỉ ra rằng, hành vi hút thuốc thường khởi phát từ sớm. Trên phạm vi toàn cầu, hơn một nửa số người hút thuốc hiện nay bắt đầu sử dụng thuốc lá từ lứa tuổi vị thành niên. Riêng tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình, ước tính có ít nhất 50 triệu người bắt đầu hút thuốc trước 15 tuổi. Các nghiên cứu cho thấy, những người tiếp xúc với thuốc lá từ giai đoạn này có nguy cơ tử vong sớm cao gần gấp đôi so với nhóm bắt đầu hút thuốc khi trưởng thành.

Tại Việt Nam, thuốc lá được xác định là một trong ba yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến tử vong sớm và làm gia tăng gánh nặng bệnh tật. Kết quả Điều tra toàn cầu về sử dụng thuốc lá ở thanh thiếu niên (GYTS) năm 2014 cho thấy, tỷ lệ hút thuốc trong nhóm trẻ từ 13 - 15 tuổi là 3,5%, trong đó tỷ lệ ở nam giới chiếm 6,3%, cao hơn nhiều so với nữ giới ở mức 0,9%.

Cũng theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, tại Việt Nam, mỗi năm có hơn 100.000 người tử vong liên quan đến thuốc lá, trong đó 84.500 ca do hút thuốc chủ động và gần 19.000 ca do tiếp xúc khói thuốc thụ động.

Sử dụng thuốc lá đang tạo gánh nặng nghiêm trọng về bệnh tật, tử vong sớm và chi phí y tế. Ước tính thiệt hại kinh tế lên tới 108 nghìn tỷ đồng mỗi năm, gấp gần 5 lần tổng số thu từ thuế thuốc lá. Điều này cho thấy, thói quen hút thuốc của học sinh không chỉ là vấn đề cá nhân, mà là mối đe dọa sức khỏe và kinh tế toàn xã hội.

Rạng sáng đầu tháng 9/2025, H.V.H. (23 tuổi, Hà Nội) được người thân đưa vào Bệnh viện Bạch Mai trong tình trạng khó thở, ho liên tục và tức ngực dữ dội. Kết quả chụp X-quang cho thấy phổi của H. bị viêm nặng, kèm viêm phế quản cấp tính. Bác sĩ kết luận, nguyên nhân chính đến từ việc hút thuốc lá kéo dài với tần suất dày đặc.

Trong phòng bệnh Khoa Hô hấp, H. nằm bất động, ống thở oxy quấn quanh mũi. Mỗi lần ho, lồng ngực cậu lại rung lên bần bật, gương mặt nhăn nhúm vì đau. “Bác sĩ bảo tôi phải ngừng hút ngay nếu không muốn trở thành bệnh nhân mãn tính. Tôi không ngờ mới ngoài 20 mà phổi đã tệ đến thế”, H. nói với giọng khàn đặc.

H. kể, cậu bắt đầu hút thuốc từ năm lớp 8, ban đầu chỉ là tò mò khi thấy bạn bè trong lớp chuyền tay nhau điếu thuốc. Càng lớn, số lượng thuốc cậu sử dụng càng tăng. Có thời điểm, H. hút tới 2 - 3 bao/ngày. “Mỗi khi căng thẳng (stress), tôi lại tìm đến thuốc lá. Cứ nghĩ là để giảm stress, nhưng càng hút lại càng lệ thuộc”, H. nói.

Sau hai tuần điều trị, sức khỏe của H. dần ổn định. Nhưng khi rời bệnh viện, cậu vẫn không thể dứt hoàn toàn khỏi thuốc. “Tôi biết là hại, nhưng nhiều khi không kiểm soát được. Chỉ cần ngửi thấy mùi khói thuốc là lại muốn rít một hơi”, H. thừa nhận.

Bác sĩ điều trị cho biết, việc cai thuốc ở người trẻ từng hút lâu năm như H. không đơn giản. Nicotine tạo ra cảm giác thèm thuốc mạnh mẽ, khiến người hút dễ tái nghiện. Hiện H. vẫn cố gắng giảm dần lượng thuốc mỗi ngày. Nhưng những cơn ho và khó thở vẫn xuất hiện, nhất là khi thời tiết thay đổi.

PGS,TS. Vũ Văn Giáp - Phó Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai cho rằng, trường hợp như H. không hiếm. Ông phân tích: “Trong thuốc lá có đến 7.000 chất hóa học độc hại, trong đó có nhiều chất ung thư như: nicotine, hắc ín, chất phụ gia… Khi người hút đưa khói thuốc vào phổi, toàn bộ những chất này đi thẳng vào đường hô hấp và máu, âm thầm tác động lên từng cơ quan trong cơ thể. Ở người trẻ, đặc biệt là lứa tuổi dậy thì, các mô và tế bào vẫn đang hoàn thiện nên mức độ tổn thương diễn ra nhanh và sâu hơn”.

Hút thuốc còn là nguyên nhân khiến người hút mắc các bệnh về tim mạch, ung thư, ảnh hưởng đến cả sinh sản sau này. Không chỉ vậy, hút thuốc còn ảnh hưởng đến tinh thần và trí lực của các học sinh. Nhiều nghiên cứu tâm lý cho thấy, thanh thiếu niên hút thuốc thường gặp vấn đề về kiểm soát hành vi, dễ rơi vào trạng thái lo âu hoặc trầm cảm khi lệ thuộc nicotine.

Những tác hại kéo dài này không chỉ đe dọa sức khỏe mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai học tập, sự nghiệp và cuộc sống của các em. Vì vậy, ngăn chặn khói thuốc xâm nhập môi trường học đường không còn là lựa chọn, đó là nhiệm vụ cấp bách.

Ngăn học sinh tiếp xúc với thuốc lá không chỉ là vấn đề pháp luật mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá (2012) đã nghiêm cấm người chưa đủ 18 tuổi mua, bán và sử dụng thuốc lá. Điều 29 Nghị định 117/2020 quy định rõ, với người từ 16 đến dưới 18 tuổi, hành vi sử dụng thuốc lá có thể bị cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 200.000 đến 500.000 đồng.

Tuy nhiên, trên thực tế, vai trò giám sát và xử lý từ các cơ quan chức năng còn yếu. Ông Lê Đại Hải - Phó Vụ trưởng Vụ Pháp luật Dân sự - Kinh tế, Bộ Tư pháp, nhận định: “Luật đã đầy đủ, nhưng thực thi còn hạn chế. Cần một lực lượng chuyên trách để kiểm soát và xử lý hiệu quả những vi phạm này”. Theo ông, khi việc kiểm tra, xử phạt chưa đủ mạnh, thuốc lá vẫn dễ dàng tiếp cận học sinh thông qua các điểm bán quanh trường hoặc kênh mua bán trên mạng xã hội.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Trọng Hoàng - Luật sư, Giám đốc Công ty Luật Chính Pháp Đông Tâm cũng nhận định: “Ban hành luật là bước cần thiết, nhưng không thi hành nghiêm thì hiệu quả vẫn hạn chế”. Theo ông, cần tăng chế tài xử phạt hành chính và hình sự đối với các hành vi vi phạm, đồng thời, siết chặt giám sát, quản lý việc thực thi pháp luật.

Ở góc độ y học, theo ThS,BS. Nguyễn Tiến Đạt - bác sĩ điều trị tại Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, điều đáng lo ngại là nhiều bạn trẻ vẫn coi thuốc lá như một cách giải tỏa căng thẳng. “Thanh thiếu niên không nên sử dụng thuốc lá dưới bất kỳ hình thức nào. Thay vì tìm đến những sản phẩm gây nghiện, các bạn nên lựa chọn những cách giải tỏa lành mạnh hơn như thể thao, âm nhạc, nghệ thuật hoặc các hoạt động tích cực khác. Việc la cà, lạm dụng thuốc lá không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn để lại hệ lụy lâu dài cho học tập và cuộc sống”, ông cho biết.

Ngoài ra, các chuyên gia cảnh báo, việc chậm can thiệp sẽ khiến học sinh nhanh chóng rơi vào tình trạng lệ thuộc nicotine, kéo theo hàng loạt hệ lụy sức khỏe nghiêm trọng. ThS,BS. Phan Thị Hải - Phó Giám đốc Quỹ phòng, chống tác hại thuốc lá, cho biết: “Can thiệp kịp thời ở học sinh giúp ngăn nghiện trước khi trở thành mãn tính. Chúng tôi đã thấy nhiều bạn thoát khỏi thói quen nhờ tư vấn, hỗ trợ tâm lý và chương trình cai thuốc”.

Những nỗ lực phòng, chống thuốc lá được triển khai đồng bộ đã cho thấy hiệu quả. Nghiên cứu của Vietnam Committee on Smoking and Health (VINACOSH) cho thấy, tỷ lệ người trưởng thành hút thuốc giảm từ 23,8% xuống còn 20,7% nhờ các chương trình phòng chống thuốc lá có sự phối hợp giữa y tế, trường học và cộng đồng.

Bên cạnh đó, nhà trường cũng giữ vai trò quan trọng trong việc biến môi trường học đường thành “vùng không khói thuốc” thực sự. Ông Nguyễn Văn Hùng - Hiệu trưởng trường THPT Thanh Oai B (Hà Nội), cho biết: “Chúng tôi đã có quy định không cho phép học sinh mang, sử dụng hoặc buôn bán thuốc lá trong khuôn viên trường. Nhưng vấn đề thực tế xảy ra ở ngoài cổng trường và các quán nước gần đó, nơi học sinh tụ tập sau giờ học. Nhà trường chỉ có thể tuyên truyền, kiểm tra túi xách khi vào lớp, nhưng không thể kiểm soát 24/24 bên ngoài khuôn viên”.

Ông Hùng cũng thừa nhận rằng, nếu học sinh hút thuốc tinh vi, hoặc sử dụng rồi giấu vào áo đồng phục thì khó phát hiện và xử lý kịp thời. Theo ông, các trường cần giám sát chặt các điểm bán thuốc lá quanh khu vực, tổ chức giáo dục về tác hại thuốc lá và phối hợp với phụ huynh để phát hiện sớm học sinh có thói quen hút thuốc.

Về phía truyền thông, bà Lê Bích Vân - chuyên gia truyền thông tại Viện Nghiên cứu Truyền thông phát triển, nhận định: “Việc truyền thông về tác hại thuốc lá cho học sinh không chỉ là biển quảng cáo, khẩu hiệu “Không hút thuốc”. Chúng ta cần nội dung thân thiện với tuổi teen, qua mạng xã hội, video ngắn, để học sinh hiểu rằng “hút một điếu cũng có thể dẫn đến nghiện”. Bà Hương cho biết thêm, truyền thông cần phối hợp với thầy cô, phụ huynh để đạt được hiệu quả trọn vẹn.

Bên cạnh đó, bản thân học sinh cũng cần tự nhận thức: một điếu thuốc không chỉ là “trò thử” mà có thể dẫn đến những hậu quả khôn lường, ảnh hưởng sức khỏe và tương lai học tập, nghề nghiệp. Việc tự đặt cam kết, tìm sự hỗ trợ từ người lớn và tham gia chương trình cai thuốc là cách duy nhất để bảo vệ chính mình.

Chỉ khi pháp luật, y tế, nhà trường, gia đình và truyền thông phối hợp đồng bộ, một “vành đai an toàn” bảo vệ thế hệ trẻ mới hình thành, hạn chế khói thuốc xâm nhập và ngăn chặn những hậu họa nghiêm trọng mà nó gây ra.

Nhóm PV