Theo ghi nhận từ Báo Nhân Dân về công tác phòng, chống tội phạm công nghệ cao, hơn 77% trẻ em và thanh thiếu niên Việt Nam sử dụng internet hằng ngày. Con số này cho thấy mức độ phổ biến của việc giới trẻ tiếp xúc với không gian mạng. Thế nhưng, bên cạnh những cơ hội mà các nền tảng số mang lại, môi trường này cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường, đặc biệt là các chiêu trò lừa đảo trực tuyến nhắm vào học sinh, sinh viên.

Khảo sát do Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao phối hợp với Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam thực hiện trên 2.775 trẻ em tại 16 tỉnh, thành phố cho thấy khoảng 40% số người được hỏi từng gặp các vấn đề như bị đe dọa, xúc phạm trên mạng, lừa đảo trực tuyến hoặc bắt cóc online. Theo thống kê của Bộ Công an, trong giai đoạn 2020 - 2025, cả nước ghi nhận 24.295 vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng, gây thiệt hại gần 40.000 tỷ đồng.

Một cú nhấp chuột, một cuộc gọi tưởng chừng bình thường hay lời mời kiếm tiền trên mạng có thể trở thành khởi đầu của một vụ lừa đảo tinh vi. Với nhiều người trẻ, ranh giới giữa một giao dịch đáng tin cậy và chiếc bẫy chiếm đoạt tài sản đôi khi chỉ được nhận ra khi tiền đã rời khỏi tài khoản.

Cuộc gọi từ những kẻ giả danh cán bộ công an đã đẩy anh P.H.D. (20 tuổi) vào chiếc bẫy lừa đảo mà anh không kịp nhận ra. Đằng sau những lời nói đầy sức ép là một kịch bản được tính toán nhằm thao túng tâm lý, khai thác thông tin cá nhân và từng bước tạo dựng lòng tin. Nhìn lại sự việc, anh vẫn nhớ những chi tiết đã khiến bản thân mất cảnh giác, cũng như bài học về cách tự bảo vệ mình trước những thủ đoạn ngày càng tinh vi trên không gian mạng.

Số tiền anh D. mất đi không chỉ là thiệt hại về tài sản mà còn cho thấy những lỗ hổng trong khả năng tự bảo vệ của người trẻ trên không gian số. Thật và giả đôi khi chỉ cách nhau một cuộc gọi, một đường link hay vài dòng tin nhắn được chuẩn bị kỹ lưỡng.

Người trẻ có thể thành thạo công nghệ, sử dụng mạng xã hội mỗi ngày nhưng chưa chắc đã nhận ra những dấu hiệu lừa đảo. Chính khoảng trống giữa việc biết sử dụng công nghệ và biết cách bảo vệ mình đang khiến nhiều người dễ trở thành mục tiêu của tội phạm mạng.

Từng tìm kiếm cơ hội kiếm thêm thu nhập, anh Đặng Hải Anh (20 tuổi) suýt trở thành nạn nhân của chiêu trò lừa đảo dưới hình thức tuyển cộng tác viên trực tuyến. Ban đầu, lời mời làm việc không khiến anh nghi ngờ, cho đến khi đối phương yêu cầu đặt cọc một khoản tiền lớn mới được nhận lương. Đúng lúc còn phân vân, anh đọc được bài viết cảnh báo của cơ quan chức năng và nhận ra những dấu hiệu bất thường, kịp thời dừng lại trước khi mất tiền.

Thay vì chỉ đánh vào lòng tham, các đối tượng còn khai thác nhu cầu tìm việc, tìm trọ của tân sinh viên để giăng bẫy. Lợi dụng tâm lý tin tưởng, mong muốn nhanh chóng có thu nhập và sự thiếu cảnh giác của người trẻ khi chưa có nhiều kinh nghiệm, nhóm đối tượng đưa ra những lời mời gọi hấp dẫn. Đồng thời, họ cũng tạo dựng thông tin có vẻ đáng tin cậy, từng bước dẫn dụ nạn nhân làm theo yêu cầu.

Để tăng độ tin cậy cho kịch bản lừa đảo, các đối tượng có thể khai thác dữ liệu cá nhân từ bài đăng công khai, biểu mẫu trực tuyến, ứng dụng hoặc những vụ rò rỉ thông tin. Khi được tổng hợp và đối chiếu, những dữ liệu như số điện thoại, nơi học tập hay các mối quan hệ có thể trở thành công cụ giả mạo danh tính và thao túng tâm lý.

Từ những giao dịch tưởng chừng đơn giản, người trẻ có thể được yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, chuyển tiền đặt cọc hoặc làm theo hướng dẫn trên không gian mạng. Ban đầu, những thao tác này có thể không khiến họ mảy may nghi ngờ, nhưng chỉ một phút mất cảnh giác cũng có thể đẩy họ vào những “bẫy lừa đảo” ngày càng tinh vi, kéo theo những hệ lụy khó lường.

Với người trẻ từng bị lừa đảo trực tuyến, mọi chuyện không kết thúc khi phát hiện mình mắc bẫy. Sau khoản tiền đã mất, họ còn phải đối mặt với những lo lắng kéo dài về tài chính và nguy cơ thông tin cá nhân bị phát tán. Cảm giác hoang mang, xấu hổ hay tự trách bản thân cũng có thể xuất hiện, khiến việc chia sẻ sự việc với gia đình, bạn bè trở nên khó khăn. Những hệ lụy ấy khiến trải nghiệm bị lừa đảo trở thành gánh nặng vượt ra ngoài thiệt hại vật chất.

Khi niềm tin bị lung lay và cảm giác an toàn trên không gian mạng bị phá vỡ, người trẻ phải khắc phục thiệt hại vật chất lẫn tinh thần và thận trọng hơn khi sử dụng internet. Những hệ lụy ấy cho thấy cái giá của lừa đảo qua mạng không chỉ được tính bằng số tiền bị chiếm đoạt, mà còn gây ảnh hưởng lớn đến cuộc sống của nạn nhân.

Để người trẻ chủ động bảo vệ mình trên không gian mạng, việc nâng cao nhận thức về an ninh mạng cần đi đôi với trang bị kiến thức và kỹ năng nhận diện, ứng phó với các chiêu trò lừa đảo trực tuyến. Khi biết cách kiểm chứng thông tin, nhận diện dấu hiệu bất thường và xử lý tình huống, người trẻ sẽ có thêm cơ sở để tự bảo vệ bản thân trước những rủi ro trong môi trường số.