Nghề thêu ở làng Từ Vân được hình thành từ khoảng thế kỷ 16. Ban đầu, nơi đây vốn nổi tiếng với các sản phẩm thêu, dệt truyền thống. Đến tháng 8-1945, Ủy ban kháng chiến đã huy động các nghệ nhân và thợ may ở làng Từ Vân làm cờ Tổ quốc để phục vụ Tổng khởi nghĩa. Tại Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945, hàng nghìn lá cờ do người dân Từ Vân làm đã được sử dụng. Từ đó, việc làm cờ dần trở thành nghề truyền thống, được các gia đình trong làng duy trì và truyền nối qua nhiều thế hệ.

Trao đổi với phóng viên, cô Vương Thị Nhung cho biết nghề may cờ đã gắn bó với gia đình cô tới thế hệ thứ ba, tới nay cũng đã hàng chục năm. Từ khi 8 tuổi, cô đã sớm quen với công việc may cờ, ban đầu chỉ phụ giúp gia đình các công đoạn đơn giản rồi thành thạo theo thời gian. Ngoài ra, là người con duy nhất trong nhà tiếp nối nghề từ cha, mỗi ngày cô đều đặn lặp lại các công đoạn may cờ, nhưng vẫn luôn cảm thấy tự hào vì góp phần giữ gìn và duy trì làng nghề truyền thống của địa phương.

Cô Nhung chia sẻ làm một lá cờ phải qua nhiều công đoạn, mỗi bước đều yêu cầu độ chính xác cao. Trước hết là chọn vải, thường dùng vải phi bóng để đảm bảo màu sắc và độ bền. Sau đó, người thợ đo và cắt khung cờ theo đúng kích thước. Tiếp đến là cắt ngôi sao vàng năm cánh và đặt vào vị trí chuẩn trên nền vải đỏ.

Theo cô, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và chính xác cao từ người thợ, từ việc đo đạc, căn chỉnh kích thước đến xác định vị trí và tỷ lệ của ngôi sao theo đúng quy chuẩn. Các bước đều phải thực hiện cẩn thận, không được sai sót. Chỉ một chi tiết lệch chuẩn, dù rất nhỏ, cũng có thể ảnh hưởng đến hình thức và chất lượng của toàn bộ lá cờ, buộc người thợ phải làm lại từ đầu.

Cô cho biết, trước đây, khi chưa có sự hỗ trợ của máy móc, công đoạn khó nhất là cắt vải theo đúng kích cỡ. Người thợ phải tự đo, tự căn từng đường cắt, nên chỉ cần sai lệch nhỏ là ảnh hưởng đến cả tấm vải. “Cắt thừa còn có thể chỉnh lại, nhưng cắt thiếu thì coi như bỏ” cô chia sẻ.

Hiện nay, với sự hỗ trợ của công nghệ, việc cắt vải đã trở nên thuận tiện và chính xác hơn, giúp giảm bớt áp lực ở khâu đầu vào. Tuy vậy, theo cô, những công đoạn tiếp theo vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng và kinh nghiệm của người thợ để đảm bảo sản phẩm hoàn thiện đạt yêu cầu.

Là người đã gắn bó với nghề may cờ gần 15 năm, chị Đỗ Thị Minh (39 tuổi) cho biết công đoạn khó nhất là ghép ngôi sao vàng vào nền cờ đỏ. Theo chị, các mũi kim phải đi đều và chính xác, hai đường may song song, phẳng và không được co rúm hay lệch chỉ. Chỉ cần một chi tiết không chuẩn, hình dáng ngôi sao sẽ bị ảnh hưởng, kéo theo việc phải chỉnh sửa hoặc làm lại.

Chị cho biết thêm, để thực hiện tốt công đoạn này, người thợ không chỉ cần sự khéo léo mà còn phải có kinh nghiệm và độ “quen tay” nhất định. Ban đầu, nhiều người mới vào nghề thường gặp khó khăn vì đường may dễ bị lệch hoặc không đều. “Phải làm nhiều mới quen, nhìn là biết sai ở đâu để chỉnh lại ngay,” chị nói. Theo chị, chính những yêu cầu khắt khe trong từng chi tiết đã làm nên sự khác biệt của sản phẩm thủ công, đồng thời cũng là yếu tố giữ chân những người thực sự gắn bó với nghề.

Vào những dịp đại lễ của đất nước như ngày 30/4 vừa qua, gia định cô Nhung và chị Minh phải may cờ với số lượng lớn, công việc vì thế cũng dồn dập hơn ngày thường. Từ sáng sớm đến tối muộn, các công đoạn gần như diễn ra liên tục để kịp tiến độ giao hàng. Có những thời điểm cao điểm, những người thợ may làng Từ Vân hầu như không có thời gian nghỉ, mỗi người một việc, từ cắt vải, ráp sao đến hoàn thiện sản phẩm. Dù công việc vất vả, áp lực thời gian lớn, nhưng với mỗi người thợ, đây cũng là lúc cảm nhận rõ nhất ý nghĩa của nghề mà mình đang theo đuổi.

Từ những ngày đầu học nghề, người thợ đã được dặn dò phải cẩn trọng trong từng đường kim mũi chỉ, bởi mỗi lá cờ đều mang theo ý nghĩa thiêng liêng.

Lần đầu tiên cầm trên tay tấm vải đỏ để may cờ, cô Nhung cho biết, cô vẫn nhớ rõ cảm giác hồi hộp xen lẫn tự hào. Với cô, đó không chỉ là công việc đơn thuần mà còn là một trách nhiệm đặc biệt. “Lúc đó tôi run lắm, vì biết mình đang làm ra thứ không phải là một sản phẩm bình thường, mà là biểu tượng của đất nước,” cô chia sẻ.

Niềm vui của người làm nghề không chỉ nằm ở việc hoàn thành từng sản phẩm, mà còn ở khoảnh khắc nhìn thấy những lá cờ do chính tay mình làm ra tung bay trên khắp phố phường mỗi dịp lễ lớn. Giữa những con đường rực đỏ màu cờ, cô Nhung không giấu được niềm tự hào: “Mỗi dịp lễ nhìn thấy cờ đỏ treo khắp các con đường, tôi thấy rất vui và tự hào vì biết rằng trong đó có những lá cờ do xưởng mình làm ra. Với tôi, đó không chỉ là thành quả lao động mà còn là niềm hạnh phúc của người làm nghề khi được góp một phần nhỏ cho đất nước.”

Không chỉ hiện diện ở nhiều tỉnh thành trên cả nước, những lá cờ từ làng Từ Vân còn được gửi tới các vùng biên giới, hải đảo xa xôi. Nhắc đến điều đó, cô Nhung chia sẻ: “Mỗi lần nghe cờ tự tay mình làm ra được chuyển đi khắp mọi miền tổ quốc và ra các vùng biên giới, hải đảo xa xôi, tôi cảm thấy tự hào lắm. Mình chỉ là người thợ may bình thường thôi, nhưng nghĩ đến việc lá cờ do chính tay mình làm ra được treo ở những nơi thiêng liêng của Tổ quốc thì thấy công việc này thật ý nghĩa. Có cảm giác như tình cảm của đất liền cũng được gửi theo từng lá cờ ấy.”

Với những người dân làng nghề, đó cũng là động lực để họ tiếp tục gìn giữ nghề may cờ truyền thống suốt gần một thế kỷ qua. Chị Minh chia sẻ: “Nghe nói cờ mình được gửi đi xa, tôi thấy như một phần quê hương cũng theo đó mà đi khắp nơi.”

Với người dân nơi đây, lá cờ Tổ quốc không chỉ là kế sinh nhai mà còn là biểu tượng gắn liền với lịch sử và niềm tự hào dân tộc. Chính vì vậy, dù thu nhập từ nghề chưa thực sự ổn định, nhiều người vẫn lựa chọn gắn bó. “Lá cờ là hình ảnh của đất nước, của bao thế hệ đã hy sinh. Làm nghề này, tôi thấy công việc của tôi rất ý nghĩa,” cô Nhung khẳng định. Chị Minh cũng bộc bạch rằng, “dù thu nhập không cao nhưng mỗi lá cờ hoàn thành đều mang lại cho tôi cảm giác đang góp một phần nhỏ bé vào việc gìn giữ những giá trị thiêng liêng của Tổ quốc”.

Ngoài may cờ Tổ quốc, xưởng của cô Nhung nhiều loại sản phẩm phục vụ các dịp lễ và sự kiện như băng rôn, khẩu hiệu, cờ trang trí với nhiều kích thước khác nhau. Mỗi sản phẩm đều trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ và cẩn thận trước khi giao tới khách hàng. Khối lượng công việc lớn cùng yêu cầu về độ chính xác cao trong từng chi tiết khiến những người thợ trong xưởng luôn phải làm việc cẩn thận để đảm bảo chất lượng sản phẩm.

Sau hơn 80 năm tồn tại và phát triển, làng may cờ Từ Vân hiện không còn giữ được không khí nhộn nhịp như trước. Nếu nhiều năm trước, việc may cờ đỏ sao vàng là công việc quen thuộc của phần lớn hộ dân trong làng, thì nay số cơ sở còn duy trì sản xuất đã giảm đáng kể. Nhiều gia đình từng gắn bó với nghề qua nhiều thế hệ cũng dần chuyển sang công việc khác để ổn định cuộc sống.

Theo các hộ sản xuất, một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là hiệu quả kinh tế của nghề chưa thực sự ổn định. Trong khi giá nguyên vật liệu, tiền điện và chi phí nhân công ngày càng tăng, thu nhập từ nghề may cờ lại phụ thuộc nhiều vào thời điểm trong năm. Những dịp lễ lớn như Quốc khánh 2/9, ngày 30/4 hay các sự kiện quan trọng của đất nước thường là giai đoạn cao điểm, các xưởng phải tăng công suất, làm việc liên tục để kịp đơn hàng. Tuy nhiên, sau các đợt cao điểm, lượng việc lại giảm mạnh, khiến nhiều lao động rơi vào tình trạng thiếu việc làm.

Sự chênh lệch về khối lượng công việc giữa các thời điểm trong năm khiến không ít người buộc phải tìm thêm nghề phụ để đảm bảo thu nhập. Một số lao động trẻ sau thời gian ngắn theo nghề cũng lựa chọn chuyển sang các công việc khác có mức lương ổn định hơn. Theo người dân địa phương, đây là thực trạng diễn ra nhiều năm nay và đang ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì làng nghề trong tương lai.

Giữa bối cảnh ngày càng ít người trẻ lựa chọn gắn bó với nghề truyền thống, vẫn có những người quyết định ở lại với làng may cờ Từ Vân. Với họ, đây không chỉ là một công việc mưu sinh mà còn là cách để tiếp nối nghề truyền thống đã tồn tại nhiều thập kỷ ở địa phương.

Chia sẻ với nhóm phóng viên, Ngọc Anh (19 tuổi) cho biết em quyết định theo nghề may cờ dù đây không phải lựa chọn phổ biến trong số bạn bè cùng trang lứa. “Các bạn em hầu như đều đi làm công việc khác, ít ai theo nghề này”, Ngọc Anh chia sẻ.

Theo Ngọc Anh, việc tiếp tục gắn bó với nghề không chỉ vì đây là công việc em đã quen thuộc từ nhỏ, mà còn bởi em muốn góp phần giữ lại một nghề truyền thống đã tồn tại nhiều năm ở địa phương. Ngọc Anh cho rằng nếu thế hệ trẻ không tiếp tục theo nghề, làng nghề trong tương lai sẽ ngày càng ít người duy trì và khó giữ được như trước.

Tuy nhiên, những trường hợp như Ngọc Anh không nhiều. Sự thiếu hụt lực lượng trẻ khiến bài toán duy trì và phát triển làng nghề trong tương lai trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Và rồi, giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, sẽ còn bao nhiêu người trẻ muốn tiếp tục theo nghề may cờ truyền thống của làng?

Người thực hiện:
Nội dung: Thu Trang, Thu Hiên, Thu Ngọc, Bình Minh, Cẩm Hà, Quỳnh Như
Biên tập: Thu Ngọc, Thu Hiên
Ảnh, video: Cẩm Hà, Thu Trang
Podcast: Quỳnh Như, Thu Trang
Thiết kế: Bình Minh