Trong tâm thức người Việt, nghề dạy học luôn được tôn vinh là “Nghề cao quý nhất trong những nghề cao quý”. Thế nhưng, với Anh hùng Lao động, Nhà giáo nhân dân Nguyễn Đức Thìn, hành trình trồng người cao cả ấy chưa bao giờ là dễ dàng. Đằng sau ánh hào quang của những tấm huân chương và danh hiệu cao quý, ít ai biết rằng thầy Nguyễn Đức Thìn bắt đầu sự nghiệp gieo chữ từ năm 18 tuổi, dù thầy chỉ học hết lớp 7.

Vào năm 1958, cái thời mà tri thức còn quý hơn vàng và sự học đôi khi phải đánh đổi bằng cả máu và nước mắt của một dân tộc đang vươn mình đứng dậy sau chiến tranh. Giữa những ngã rẽ của cuộc đời, cậu thanh niên Nguyễn Đức Thìn đã lựa chọn cho mình lối đi gắn cuộc đời với bảng đen, phấn trắng dưới mái trường làng Đình Bảng.

Bén duyên với nghề từ tuổi 18 qua những lớp mầm non vỡ lòng, người thầy ấy đã dành trọn cuộc đời cho hành trình tự học miệt mài. Từ một anh giáo tại Tam Sơn (Bắc Ninh), thầy không ngừng phấn đấu và được nhận bằng khen Chiến sĩ thi đua cấp tỉnh. Thầy Thìn chia sẻ: “Tình thân ái và tri thức được nhân lên trong tôi từ cuộc sống trong gia đình, nhà trường, công tác xã hội và đoàn thể”. Bằng trái tim tận tụy, thầy đã biến tình yêu quê hương thành những giá trị giáo dục cao quý, lan tỏa tinh thần hiếu học từ mái trường làng ra khắp mọi miền Tổ quốc.

Dưới mái trường làng, song song với việc truyền đạt kiến thức, nhà giáo Nguyễn Đức Thìn còn dạy các em học sinh cách làm người. Chính vì thế, ngày 24/3/1963, phong trào “Nghìn việc tốt” được phát động tại Trường cấp II Liên Sơn (nay là THCS Tam Sơn, Bắc Ninh), xuất phát từ sáng kiến của thầy Tổng phụ trách Đội Nguyễn Đức Thìn. Ý tưởng ấy được hình thành trong một buổi trồng cây kỷ niệm 32 năm ngày thành lập Đoàn, khi thầy trò cùng vun trồng một hàng cây xanh. Nhìn lại thành quả sau một buổi lao động hăng say, thầy Thìn nhận ra: chỉ trong một giờ, các em đã làm được một việc có ích cho đời. “Nhưng cuộc sống không dừng lại ở một việc tốt mà đời còn cần rất nhiều việc tốt khác”, thầy chia sẻ. Ngay trong buổi tổng kết giản dị hôm ấy, phong trào khuyến khích học sinh thi đua làm việc tốt mỗi ngày được khởi xướng, từng bước cụ thể hóa 5 điều Bác Hồ dạy thành những hành động thiết thực.

Cái tên “Nghìn việc tốt” ra đời từ chính suy nghĩ ấy. “Nghìn” không phải là con số để đếm, mà là biểu tượng cho sự lan tỏa - một việc tốt hôm nay sẽ nhen nhóm cho nghìn việc tốt mai sau. Phong trào “Nghìn việc tốt” nhanh chóng lan rộng đến các trường học tại nhiều địa phương, tạo nên làn sóng thi đua rộng khắp. Chỉ vài tháng sau, phong trào đã có thư báo công gửi lên chủ tịch Hồ Chí Minh, và nhận được sự ghi nhận, động viên của Bác. Lúc bấy giờ, phong trào “Nghìn việc tốt” không còn là câu chuyện riêng của riêng Tam Sơn mà đã trở thành một phần trong đời sống của nhiều thế hệ thiếu nhi Việt Nam, thậm chí lan ra cả bạn bè quốc tế tại các nước Liên Xô, Đức, Trung Quốc.

Khi phong trào “Nghìn việc tốt” đang trên đà lan tỏa, thầy Nguyễn Đức Thìn bất ngờ mắc bệnh phong - căn bệnh hiểm nghèo khiến người bệnh mất dần cảm giác, gây tổn thương cơ thể và biến dạng tay chân.

Căn bệnh ấy đặt ra cho thầy những thử thách lớn về mặt tinh thần. Buộc phải rời xa bục giảng để vào khu điều trị Quỳnh Lập (Nghệ An), thầy xúc động nhớ lại: “ Một sự không may đã đến cắt ngang công việc của tôi. Một tai họa lớn nhất đối với tôi khiến tôi buồn ngơ ngác. Một nỗi cay đắng, chua xót chà xát ruột gan tôi. Đã gần hai mươi năm tôi sống và làm việc ở đây (trường Tam Sơn), đã chia sẻ cả nụ cười và nước mắt cùng với những con người trên mảnh đất này. Bây giờ bước chân ra đi làm sao mà lòng tôi không lưu luyến bịn rịn”.

Hành trình giảng dạy của thầy giáo Nguyễn Đức Thìn tưởng chừng phải dừng lại. Những trở ngại về sức khỏe thể chất và tinh thần khiến đôi tay vốn quen cầm phấn nay chẳng còn linh hoạt, từng cử động đều trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Thế nhưng, chính ở nơi tưởng như chỉ có tiếng thở dài và mùi thuốc sát trùng, thầy Thìn lại nhìn thấy một khoảng trống khác còn đau đớn hơn bệnh tật. Hơn 150 đứa trẻ, con em của các bệnh nhân đang lớn lên mà không được học hành, không định hướng giữa những dãy hành lang bệnh viện. Hồi tưởng về thời điểm ấy, thầy chia sẻ: “Thật đau lòng khi nghĩ đến tất cả các em đó từ khi bước chân vào chốn này đã phải chịu thiệt thòi về quyền trẻ em, nên tôi nghĩ mình phải làm gì đó để các em có cơ hội được học tập”. Chính suy nghĩ đã ấy thôi thúc thầy tìm cách để các em được đến lớp. Với sự giúp đỡ của Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và trực tiếp là Ban Giám đốc khu điều trị Quỳnh Lập, một ngôi trường đặc biệt mang tên thiếu niên anh hùng Lê Văn Tám ra đời.

Sự xuất hiện của trường Lê Văn Tám đã làm thay đổi hẳn không khí u ám nặng nề trong khu điều trị. Ngôi trường là nơi xóa đi những định kiến về bệnh phong, đánh thức trong trái tim người bệnh niềm tin vào cuộc sống. Sự kỳ thị dần biến mất khi ngay cả những gia đình ngư dân bên ngoài cũng tin tưởng gửi con vào trường học cùng các bạn nhỏ trong khu điều trị. “Chính điều này cũng tạo một niềm vui lớn và xóa bỏ sự thành kiến không khoa học, không nhân đạo đối với bệnh phong và người bị bệnh phong. Thế là người bệnh phong được sống trong chan hòa, trong tình thương của lãnh đạo và toàn xã hội”, thầy Thìn nhớ lại.

Đứng trên bục giảng trong hoàn cảnh đặc biệt ấy, thầy Thìn không còn thấy mình là một bệnh nhân. Thầy trở thành người thắp lửa - ngọn lửa của khát vọng và niềm tin. Sự say mê của học trò, sự nhiệt huyết của những đồng nghiệp cùng cảnh ngộ và niềm vui của các y bác sĩ đã biến Quỳnh Lập từ một nơi mang nỗi đau bệnh tật trở thành một bến đỗ của tình thương và sự hy vọng. Hành trình tại Quỳnh Lập vì thế mở ra tương lai của 152 đứa trẻ, khẳng định nghị lực phi thường và tinh thần cống hiến vì cộng đồng của nhà giáo Nguyễn Đức Thìn.

Trở về Đình Bảng sau 34 năm dạy học và điều trị bệnh, thầy Thìn không chọn nghỉ ngơi mà tiếp tục trở thành ông từ trông coi Đền Đô như một cách tiếp nối sự nghiệp giáo dục của mình. Với thầy, giáo dục không chỉ diễn ra trong lớp học, giữ đền cũng là giữ “gốc rễ”, tiếp tục gieo mầm nhận thức cho thế hệ mai sau.

Từ suy nghĩ ấy, thầy bước vào công việc giữ đền với sự tận tụy, âm thầm. Ban ngày, thầy chăm sóc ngôi đền từ những việc giản dị như quét dọn, hương khói, gìn giữ không gian linh thiêng. Nhưng hơn cả, giá trị lớn hơn nằm ở những đêm trực đền, khi thầy lặng lẽ quan sát mọi góc nhỏ của ngôi đền và đặt bút viết. Những cuốn sách về lịch sử - văn hóa Đền Đô, về vùng đất Đình Bảng ra đời từ chính tình yêu quê hương của thầy. Thầy không chỉ ghi chép sự kiện, mà còn giải nghĩa chúng, lưu giữ từng cột mốc và tư liệu lịch sử thành một dòng chảy liền mạch. Tất cả những công việc ấy, ngày qua ngày, được thực hiện bằng chính đôi tay đã mất đi cảm giác, nhưng vẫn kẹp bút, gõ từng con chữ, tự dàn trang, tự hoàn thiện tác phẩm của mình một cách đầy nâng niu và tỉ mỉ. Từ nội dung đến hình thức, thầy tự mình đảm nhiệm toàn bộ: chia chương mục, căn chỉnh bố cục, thiết kế bìa, thậm chí tính toán cả khoảng cách khi gấp bìa để câu chữ cân đối.

Từ tình yêu tha thiết với mảnh đất nơi mình sinh ra, thầy lặng lẽ gìn giữ và trở thành người kể chuyện về lịch sử tại đền Đô. Những cuốn sách, câu chuyện và hình ảnh của thầy cứ thế tiếp nối, giúp người trẻ hiểu hơn về cội nguồn, nuôi dưỡng niềm tự hào và ý thức gìn giữ di sản.

Hành trình của Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Đức Thìn đi qua nhiều vai trò: thầy giáo, người khởi xướng phong trào, tác giả sách, người giữ đền. Nhưng tất cả đã cùng gặp nhau tại một điểm, nơi tinh thần không ngừng cống hiến là kim chỉ nam xuyên suốt cuộc đời thầy.

Có thể thấy đọng lại sau hành trình của thầy Nguyễn Đức Thìn là một lời nhắn gửi rất đỗi giản dị nhưng giá trị vô cùng cho thế hệ trẻ hôm nay: “Tôi mong muốn tuổi trẻ ngày nay hạnh phúc! Khi được sống trong khung cảnh hoà bình, phát triển của đất nước, được trao cơ hội học hành, thì tuổi trẻ phải càng tích cực, đem sức trẻ của mình để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thân yêu của chúng ta, để hát lên bài ca “Tổ quốc ơi, con yêu người mãi mãi!”

Giá trị ấy chẳng những được cất lên bằng tiếng nói, mà còn bằng chính cách thầy lặng lẽ làm việc và cống hiến. Khi mà đôi tay không còn cảm giác, thầy vẫn viết, vẫn góp sức cho đời bằng những gì mình có thể. Không ồn ào, không phô trương, thầy đã bền bỉ đi qua 2 thế kỉ và đóng góp cho nền giáo dục nước nhà từ khi mưa rơi đạn lạc đến những ngày đất nước đã trọn niềm vui.

Thực hiện: Ngọc Anh, Như Ý, Thu Trang, Viết Trung, Tất Hiếu, Thùy Linh, Yến Nhi