Người cầm bút trước những thách thức mới trên mặt trận văn hóa

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và "sức mạnh mềm" quan trọng để phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Thế nhưng, giữa dòng chảy cuồn cuộn của công nghệ số và sự chèn ép của các hình thức giải trí tức thời, người cầm bút đang đứng trước thách thức lớn: Làm sao để vừa giữ vững bản sắc, vừa khẳng định vị thế của văn học nghệ thuật trong lòng công chúng hiện đại?

Để giúp độc giả có cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về tâm thế của người cầm bút trên "mặt trận" văn hóa hôm nay. Chúng tôi đã có cuộc trao đổi cùng Thượng tá QNCN, nhà văn Phạm Vân Anh, với nhiều dấu ấn trong dòng chảy văn học chính luận và hiện đại.

PV: Thưa Thượng tá, nhà văn Phạm Vân Anh, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam đang đặt ra những yêu cầu mới nào đối với lực lượng sáng tác hiện nay?

Thượng tá QNCN, nhà văn Phạm Vân Anh: Tôi cho rằng Nghị quyết 80 đặt ra những kỳ vọng rất lớn đối với văn học nghệ thuật nói chung và người cầm bút nói riêng. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ như hiện nay, nhà văn không chỉ sáng tạo cái đẹp, mà còn phải góp phần kiến tạo hệ giá trị, bồi đắp bản lĩnh văn hóa và củng cố nền tảng tinh thần của xã hội. Điều đó đòi hỏi người viết phải có một tầm nhìn rộng hơn đối với hiện thực đời sống.

Yêu cầu lớn nhất đối với người cầm bút hôm nay vẫn là giữ được bản sắc và chiều sâu nhân văn trong sáng tạo. Một tác phẩm có thể được viết bằng những phương tiện hiện đại, nhưng giá trị cốt lõi của nó vẫn phải bắt nguồn từ trái tim, trí tuệ và lương tri của người viết.

Khi Nghị quyết 80 đặt mục tiêu xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia, thì tôi nghĩ văn học nghệ thuật cần trở thành một dòng chảy bền bỉ góp phần thực hiện mục tiêu đó.

PV: Hiện nay, công chúng tiếp nhận thông tin không chỉ từ văn học mà còn từ rất nhiều nguồn khác nhau. Theo nhà văn, điều gì làm nên giá trị riêng mà văn học vẫn có thể mang lại?

Thượng tá QNCN, nhà văn Phạm Vân Anh: Truyền thông có thể tạo ra những hiệu ứng rất mạnh về mặt cảm xúc trong một thời điểm nhất định, nhưng văn học lại giúp con người đi sâu hơn vào bản chất của đời sống. Khi đọc một tác phẩm văn học, độc giả không chỉ tiếp nhận một thông tin có sẵn. Họ đồng hành cùng nhân vật, cùng nhà văn trải qua những số phận, những hoàn cảnh, những lựa chọn và những xung đột của cuộc sống. Chính quá trình đồng hành đó giúp mỗi người tự đối thoại với bản thân mình, tự soi chiếu lại những giá trị mà mình đang theo đuổi. Đây là một khả năng rất riêng của văn học.

Một giá trị khác mà tôi cho rằng ngày càng trở nên quan trọng, đó là khả năng giúp con người giữ gìn đời sống tinh thần trước sự phân mảnh của thông tin. Chúng ta đang tiếp nhận quá nhiều dữ liệu mỗi ngày nhưng chưa chắc đã có nhiều thời gian để suy ngẫm, văn học lại tạo ra một khoảng lặng cần thiết để con người chiêm nghiệm, để kết nối với những giá trị nhân văn cốt lõi và để hiểu sâu hơn về chính mình.

PV: Trong môi trường truyền thông hiện đại, các nội dung giật gân hoặc tác động mạnh vào cảm xúc đám đông thường lan truyền rất nhanh. Điều này có tạo nên áp lực hay cản trở nhà văn trên con đường thực hiện sứ mệnh của mình?

Thượng tá QNCN, nhà văn Phạm Vân Anh: Những nội dung gây tranh cãi, tạo cú sốc cảm xúc hoặc đánh mạnh vào tâm lý đám đông thường dễ thu hút sự chú ý hơn. Trong dòng chảy thông tin ấy, những giá trị cần thời gian để chiêm nghiệm, cần sự lắng đọng để cảm nhận, rõ ràng sẽ gặp nhiều bất lợi hơn trong việc tiếp cận công chúng.

Tuy nhiên, tôi cho rằng không nên vì thế mà bi quan về vai trò của văn học. Bởi xét cho cùng, văn học và truyền thông đại chúng không hoàn toàn thực hiện cùng một chức năng. Có những giá trị được tạo ra để đáp ứng nhu cầu tiếp nhận tức thời. nhưng cũng có những giá trị được tạo ra để đồng hành lâu dài cùng đời sống tinh thần của con người. Văn học thuộc về vế thứ hai.

PV: Trước những bước chuyển của thời đại số, nếu không cuốn theo các hiệu ứng truyền thông nhất thời, theo Thượng tá, văn học cần chọn con đường nào để tiếp cận độc giả hôm nay?

Thượng tá QNCN, nhà văn Phạm Vân Anh: Tôi cho rằng chính sự phát triển của công nghệ đang đặt ra cơ hội mới cho người cầm bút. Chưa bao giờ nhà văn có nhiều phương tiện để tiếp cận độc giả như hiện nay. Vấn đề không phải là nhà văn bị mất tiếng nói, mà là chúng ta cần tìm được những phương thức mới để tiếng nói ấy đến được với công chúng hiệu quả hơn. Điều đó đòi hỏi người viết phải chủ động thích ứng với môi trường truyền thông mới, đồng thời các cơ quan quản lý văn hóa, các nhà xuất bản và các thiết chế văn hóa cũng cần có những giải pháp đồng bộ hơn để lan tỏa giá trị của văn học.

Tuy nhiên, theo tôi, điều quan trọng nhất vẫn là chất lượng của tác phẩm. Bởi xét đến cùng, công nghệ có thể giúp một tác phẩm được biết đến nhanh hơn, nhưng không thể thay thế được giá trị nội tại của tác phẩm ấy.

PV: Nếu gửi gắm một lời nhắn tới thế hệ cầm bút trẻ, những người đang sáng tác trong một môi trường đầy biến động, nhà văn mong họ giữ vững nguyên tắc nào như một điều không thể đánh đổi?

Thượng tá QNCN, nhà văn Phạm Vân Anh: Nếu được gửi gắm một điều tới những người cầm bút trẻ hôm nay, thì có lẽ tôi muốn nói về hai chữ "trung thực".

Trung thực trước hết là trung thực với cuộc sống. Nhà văn có thể sáng tạo, có thể hư cấu, có thể bay rất xa bằng trí tưởng tượng của mình, nhưng cuối cùng tác phẩm vẫn phải bắt nguồn từ những trải nghiệm chân thực, từ sự thấu hiểu con người và từ những rung động thật của trái tim.

Điều thứ hai là trung thực với chính mình. Nếu không đủ bản lĩnh, người viết rất dễ bị cuốn vào những điều bên ngoài tác phẩm. Tôi nghĩ rằng người cầm bút hoàn toàn có thể thay đổi nhiều thứ, song có một điều không nên đánh đổi, đó là lương tri nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của người viết. Bởi dù ở thời đại nào, bạn đọc vẫn luôn cần những tác phẩm giúp họ hiểu hơn về con người, hiểu hơn về cuộc sống và giữ gìn niềm tin vào những giá trị tốt đẹp.