Nghệ thuật xăm mình mang dấu ấn văn hóa dân gian Việt Nam

Trót đem lòng yêu Hà Nội, Phương Anh quyết định ở lại sinh sống và làm việc tại thành phố thủ đô nghìn năm văn hiến dù đất chật người đông. Các tác phẩm xăm hình của Phương Anh lấy cảm hứng chủ yếu từ nền văn hóa nghệ thuật dân gian nước nhà như tranh Đông hồ, các họa tiết dân gian, các nhân vật trong truyền thuyết Việt Nam,...

Với một niềm tin kiên định và trái tim rộng mở, Phương Anh đã và đang tạo dựng một cộng đồng, không gian tiếp đón những người khách du lịch ghé thăm Việt Nam, những người con đang sinh sống cả trong và ngoài nước; khắc ghi dấu ấn văn hóa Việt lên làn da của những người mang trong mình tình yêu dạt dào và niềm tự hào mãnh liệt về Việt Nam, đến từ mọi ngóc ngách trên thế giới.

Tìm kiếm nguồn cảm hứng từ những gì ở ngay trước mặt

Chia sẻ về câu chuyện đằng sau cái tên “Phan”, chị Phương Anh chia sẻ: “Từ hồi còn nhỏ từ mẫu giáo đến cấp 2, mình luôn tình cờ học học chung lớp với rất nhiều bạn tên Phương Anh. Một lớp phải có đến 6 Phương Anh, thế nên các bạn sẽ bắt đầu gọi nhau bằng họ, nào là Đào, Bùi,.. và Phan. Tự nhiên mình nhận ra, đây là một tên họ mà mình rất yêu, họ của bố mình. Từ ấy trở đi, mọi người có thói quen gọi là Phan, cái tên ấy theo mình từ hồi mẫu giáo đến khi trưởng thành.”

Hạt giống tình yêu văn hóa nước nhà, yêu Tổ quốc bắt nguồn và mọc lên tươi tốt từ những điều nhỏ bé, rất đỗi bình thường ấy. Phan tin rằng, ai cũng có trong người một sợi bấc. Mình lớn lên ở Việt Nam, được hát quốc ca hằng tuần. Mình được nuôi lớn bằng những món ăn Việt Nam, mình uống trà đá, ăn chè ngọt, lớn lên trong tình yêu của gia đình và làng xóm khăng khít. Mình yêu cây phượng ở trước cổng trường, mình không nói tục chửi bậy trong giờ chào cờ, đó đã là những biểu hiện nhỏ bé nhất của tình yêu nước.

Từ ngày mới đến Hà Nội năm 2016, vừa học nghề vừa làm việc cho thầy dạy xăm. Chật vật tìm cho mình một phong cách xăm hình, mà Phan quan niệm mình phải làm được hằng ngày, phải đưa cho mình nguồn cảm hứng sáng tác dạt dào và niềm hạnh phúc trong công việc. Khi mình vẽ ra một tác phẩm nghệ thuật, tác phẩm ấy phải mang lại cho khán giả những giá trị tốt đẹp và có ích với họ. Phong cách được hình thành như bây giờ, lấy cảm hứng từ văn hóa dân gian Việt Nam chính là nhờ người thầy của Phan đã thúc đẩy. Thầy đã đưa cho Phan chiếc chìa khóa để mở ra cánh cửa nguồn cảm hứng đến với văn hóa Việt Nam.

Vào một buổi học thấy chị đang loay hoay ngồi vẽ hổ, thầy đã bảo: “Phương Anh à, em là người Việt Nam đúng không? Sao em phải khó khăn thế, em có thể vẽ cái gì gần nhất với mình mà. Sao phải đi tìm cảm hứng ở đâu xa xôi, những con hổ nước ngoài. Sao mình không vẽ những gì ở ngay trước mặt mình.”

Phía đối diện nơi Phan đang ngồi vẽ, có một quán nước vỉa hè, những chiếc ghế nhựa be bé, cốc trà đá và cả điếu cày. Phan nhận ra mình có thể lấy cảm hứng từ những cái rất gần với mình, những trải nghiệm của mình ở quê nhà hồi mình còn nhỏ, những điều xuất phát từ chính bên trong mình. Càng tìm hiểu, Phan càng cảm thấy yêu mến, tò mò và háo hức, muốn theo đuổi chủ đề văn hóa Việt Nam về lâu dài. Khi ấy, các tác phẩm nghệ thuật của người nghệ sĩ trở nên chân thật hơn, họ sẽ không đem lại cho người xem những tác phẩm nghệ thuật quá giả tạo. Đối với cá nhân Phan, một điều mà chị luôn đau đáu trong lòng, rằng các tác phẩm nghệ thuật của mình đã đủ chân thành chưa, hay nó đang bị thương mại hóa?

Xây dựng cầu nối văn hóa với những người con xa xứ và các vị khách đến từ phương xa

Đa số khách hàng đến studio xăm hình của Phan là người nước ngoài và người Việt xa xứ. Chị đã từng nhận được những dòng tin nhắn chia sẻ rất dài từ những người bạn gốc Việt, sinh sống xa quê nhà. Họ tỉ tê tâm sự rằng, Phan ơi, bạn phải thấy rất may mắn khi được sống ở Việt Nam, ăn đồ Việt Nam hằng ngày. Chúng tôi ở bên này ngày nào cũng theo dõi các bạn trên mạng xã hội. Họ rất mê, rất nhớ Việt Nam.

Phan cũng mở lòng về những trầm tư: “Mình lớn lên và được trải nghiệm những điều vô cùng đặc biệt trong làng xóm, nền văn hóa Việt. Và những trải nghiệm ấy trở thành một phần của con người mình. Mình trẩy hội trung thu, rước đèn ông sao và làm những con thú từ trái cây, vỏ bưởi. Tưởng chừng như rất đỗi thường ngày, mình không nghĩ nó đặc biệt đến thế. Nhưng đối với những người con xa xứ, họ không được trải qua những kỉ niệm ấy. Họ có thể rời quê hương từ khi họ 10 tuổi, hay từ lúc họ đi học đại học. Những người con ấy vẫn luôn mong mỏi, hướng về và nhớ về những ký ức tuổi thơ ngày xưa của họ.

"Khi mình vẽ những điều đặc biệt với mình, mình sẽ tìm được những người khán giả đồng cảm với mình. Thế nên mình thấy những trải nghiệm văn hóa, những hoạt động mình làm hằng ngày của mình rất vui. Mình phải chia sẻ cho các bạn xem, nhất là khi mình đã xây dựng được một cộng đồng mà mọi người rất yêu mến, ủng hộ mình. Vì vậy, mình phải năng nổ chia sẻ, lan tỏa những điều mình học được, tìm hiểu được về văn hóa Việt Nam cho các bạn xem" - Phương Anh tâm sự.

Văn hóa dân gian Việt Nam là một đề tài đưa Phan đến với chân trời cảm hứng rộng lớn, khai thác không bao giờ hết. Văn hoá và tranh dân gian như: Đông Hồ, Hàng Trống, làng Sình, tranh kính Huế,…và kiến trúc, điêu khắc trong đền đình, chùa lăng tẩm cung điện. Cả những nét ước lệ tượng trưng ngây ngô, mộc mạc từ các nhân vật trong nghệ thuật múa rối nước. Ẩm thực Việt Nam cũng là một trong những nguồn cảm hứng thú vị. Rất nhiều khách hàng nước ngoài đến với Phan và lựa chọn xăm hình bát phở, bún bò huế,.. điểm xuyết thêm những bông hoa hồi theo sở thích, cốc cà phê nâu đá Hà Nội, tất cả đặt bên trong một cái tem, ghi chú “Việt Nam”, “Hà Nội” để làm kỷ niệm.

Những ý tưởng, hình xăm đi theo làn da mỗi người khách ghé thăm Việt Nam suốt đời, vừa thể hiện được cái tôi nghệ thuật cá nhân và khát khao được thể hiện mình của chính họ, vừa thể hiện tình yêu với Việt Nam nói chung, với từng thành phố, từng con người nói riêng. Nếu một vị khách đến với một đất nước mà chỉ có trải nghiệm tồi tệ, thì người ta sẽ không bao giờ muốn xăm hình để khắc ghi lại những kỷ niệm, cảm xúc ấy lên người mãi mãi.

Căn phòng studio (cũ) hiếu khách của Phan nằm nhỏ xinh bên đường Âu Cơ nhộn nhịp, Phan chia sẻ chị mới bắt đầu công việc quảng bá về các tác phẩm của mình trên mạng xã hội 1 năm gần đây và may mắn nhận được rất nhiều sự quan tâm, ủng hộ của khách hàng. Thông thường, mọi người sẽ tới studio của Phan xăm hình để gói ghém lại kỷ niệm, kết thúc chuyến đi. Sức người có hạn, Phan luôn cố gắng đảm bảo mỗi trải nghiệm khi khách hàng đến với mình phải thật vui, thật Việt Nam. Chút kinh tế thu nhập về là điều hiển nhiên cần có, như mỗi người con tha phương cầu thực, nỗ lực xây đắp một cuộc sống êm ấm. Chị Phan luôn biết ơn và mãn nguyện khi trao đi những chân thành nhưng nhận lại được nhiều cảm giác đủ đầy và ấm áp hơn cả. Được gặp gỡ, trò chuyện với những người sống cách xa mình hàng ngàn cây số, lắng nghe những câu chuyện, trải nghiệm của họ tại Việt Nam ra sao, đi Hà Giang Loop có vui không, ăn uống có hợp, có đau bụng không,..

Phan ấn tượng mãi về một vị khách người Mỹ, một người đã đi du lịch vòng quanh Châu Á, Đông Nam Á, lần đầu đến thăm Việt Nam. Đến với studio của Phan để xăm hình đầu tiên của anh về Hai Bà Trưng, anh ta quá ấn tượng khi đọc về lịch sử, câu chuyện về những người nữ tướng đầu tiên của Việt Nam, cưỡi voi đánh giặc. Đội quân có một nửa là đàn ông giả gái. Đối với anh, đó là biểu hiện của nữ quyền. Hay có một người bác đã ngoài 75 tuổi, xăm hình đầu tiên về một cô gái Việt Nam đội mấn, thêm hình ảnh con rồng đặt trong một cái tem. Một người rất cởi mở và yêu Việt Nam, đến tuổi ấy nhưng vẫn chịu đau để xăm một hình để kỷ niệm tuổi con giáp của mình.

Chị Vân, một trong những khách hàng lâu năm của Phan chia sẻ về hình xăm mới nhất của mình về cầu vồng không sắc, được lấy cảm hứng từ tranh Đông Hồ và câu ca dao dân gian: “Rủ nhau đi cấy đi cày/Chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa.”; “Hình xăm mới nhất của mình với Phan là một sự kết hợp tuyệt đẹp giữa tuổi thơ và tình yêu sâu đậm dành cho văn hóa Việt Nam của mình. Từ khi còn nhỏ, mình đã luôn bị cuốn hút bởi hình ảnh cầu vồng và mây. Bảy sắc cầu vồng luôn len lỏi trong từng khía cạnh cuộc sống và công việc của mình. Từ màu sắc của bút nhớ, giấy ghi chú, sổ tay, các tab trong file excel cũng dùng các bảng màu sắc của cầu vồng. Điều thú vị là cầu vồng hay tranh dân gian Việt Nam đều mang nét rực rỡ đặc trưng ấy. Có lẽ vì thế mà mình luôn dành sự yêu thích đặc biệt cho tranh dân gian Việt Nam, những bức tranh với những màu cơ bản được làm từ thiên nhiên, nhưng có sức hút rất kì lạ, sống động, rực rỡ. Khi quyết định biến hình ảnh cầu vồng ấy trở thành chiếc hình xăm, thay vì màu sắc rực rỡ, mình muốn nó là một phiên bản màu đơn sắc theo phong cách tranh đông hồ. Ý tưởng này nghe tưởng chừng thật khó hiểu, nhưng Phan đã đón nhận với sự sáng tạo và tâm huyết, biến ý tưởng dường như bất khả thi ấy trở thành một tác phẩm nghệ thuật rất tuyệt vời.

"Có những người truyền tải tình yêu văn hóa dân tộc thông qua những lời ca tiếng hát, qua những trang giấy nét bút, mình nhận thấy Phan là một nghệ sĩ chọn cách kể câu chuyện văn hóa qua các tác phẩm khắc ghi trên làn da. Phan đã vẽ những chiếc cầu vồng ấy trở thành những thửa ruộng đan xen những chi tiết gợi nhớ đến tuổi thơ của mình. Có bông lúa, có chuồn chuồn, có cờ hội, dây pháo, người nông dân. Mặc dù là một bức tranh đơn sắc nhưng nó rất sắc và đậm. Với mình, xăm hình là một cách để ghi dấu những điều mình trân quý. Nên những hình xăm mình suy nghĩ rất cẩn thận trước khi quyết định.”

Trách nhiệm của người làm nghệ thuật

Nhìn lại hành trình 9 năm gắn bó với nghề, Phan nhận thấy đây mới chỉ là khởi đầu cho một chương mới. Lựa chọn gắn bó với con đường sự nghiệp vẽ và xăm mình, Phan luôn được gia đình nhiệt tình ủng hộ và giúp đỡ, chỉ cần là “thịt tươi thóc thật”, những đồng tiền lương thiện do chính mình làm ra. Phan không mấy để tâm những lời bàn tán, định kiến của một số người về nghề làm xăm mình. Con người ta có luôn những lí do và cơ sở của riêng họ để có cái nhìn không tốt về một sự vật, sự việc trong cuộc sống, mà nghệ thuật là thứ không thể cưỡng cầu: “Khi mình vẽ các hình xăm mang chất liệu truyền thống văn hóa, gần gũi với đời sống, điều ấy cũng giúp làm hình xăm hiền hòa hơn trong mắt những người lớn tuổi. Không cần là rồng phượng, hoa hoè quá ghê gớm, những hình xăm đơn giản chỉ là một bông hoa sen, một cô gái Việt Nam, làng cảnh nhẹ nhàng.”

Đối với Phan, các tác phẩm nghệ thuật khi được sinh ra, sẽ đại diện cho tiếng nói của người nghệ sĩ ấy. Nếu như mình không hiểu về những thứ mình đang vẽ và đưa ra cho khán giả, người nghệ sĩ đã mất đi tiếng nói của mình, mình đã để tiếng nói của người khác nói hộ mình. Dẫn đến mất đi tính nguyên bản và sự ăn nhập. Tính nguyên bản là điều rất quý, rất đẹp của một nghệ sĩ. Dù biết mỗi người sáng tạo nghệ thuật đều phải góp nhặt, học hỏi từ rất nhiều nguồn, sau một thời gian dài đi tìm kiếm, rèn luyện thì họ mới có thể biến tất cả những gì đã học được thành tiếng nói của riêng mình. Việc mình sáng tác và lấy cảm hứng từ bên ngoài thì sẽ không có quá nhiều đúng và sai, sai ở đâu thì chỉ có lương tâm người sáng tác mới biết.

Cụ thể, Phương Anh bộc bạch: “Nhất là khi mình vẽ các tác phẩm hình xăm lấy cảm hứng từ văn hóa dân gian, các tư liệu, tài liệu ở trên mạng có thể sẽ chưa chính xác. Tài liệu được dịch lại cũng sơ sài, qua loa, nên mình phải đi tìm hiểu rất nhiều, rất kỹ, phải đi xem tận mắt, trò chuyện với những người làm nghề lâu năm. Nhiều khi mình có rất nhiều câu hỏi, thắc mắc trong đầu, được nghe các bác kể thì mới biết hóa ra là như vậy. Nếu chỉ lên mạng sao chép và vẽ lại, mình đưa các tác phẩm ra cho khán giả của mình dưới danh nghĩa lấy cảm hứng từ văn hóa dân gian Việt Nam, về nhà mình sẽ ngủ không ngon.”

Với nữ thợ xăm trẻ, mỗi người nghệ sĩ đều phải có tính kỷ luật và trách nhiệm với những tác phẩm và công việc của họ. Bắt nguồn từ tình yêu và niềm tự hào về văn hóa Việt Nam, mỗi người nghệ sĩ khi lựa chọn vẽ về Việt Nam đã là một tín hiệu tốt, nhưng họ phải có trách nhiệm đưa ra những điều đúng nhất, chính xác nhất trong khả năng của mình.

Chia sẻ về những sai sót từng mắc phải trong nghề, Phan kể: “Có một khoảng thời gian, studio của mình rất đông khách, mình vẽ theo yêu cầu của khách hàng quá nhiều, đôi lúc còn đi ngược lại lương tâm của mình. Mình cứ theo guồng làm việc, cứ vẽ và vẽ. Sau khi nhìn lại, mình nhận ra những tác phẩm ấy chưa đủ kiến thức, chỉ chạm đến bề mặt, nông cạn và không có chiều sâu. Đó là một cái tát tự vả vào mặt, từ đó mình không vẽ theo yêu cầu mà đi trái với lương tâm nữa. Rất dễ để có một cuộc sống và công việc làng nhàng, dễ dàng. Nhưng mình tự đặt gánh nặng lên vai mình. Mình phải tự đặt ra nguyên tắc của mình, mọi người muốn xăm hình của mình thì phải theo nguyên tắc của mình. Ví dụ có những bạn ở nước ngoài lâu, các bạn muốn vẽ áo dài nhưng không muốn vẽ tay dài mà muốn tay ngắn sát nách, nhưng áo dài thì không sát nách, nó sẽ thành sườn xám mất. Đó là những phản hồi mà các bạn muốn mình thay đổi nhưng mình không thể thay đổi được. Với các hình xăm vẽ sẵn, mình sẽ vẽ đúng theo những gì mình đã tìm hiểu. À, áo dài có mấy nút mấy thân, hay nàng Âu Cơ thì không thể mặc áo dài. Từ xưa đến nay, không ai biết Âu Cơ mặc gì cả nhưng theo tư liệu lịch sử còn lưu lại và phổ biến nhất thì nàng mặc yếm và đội mũ lông dài giống Mị Châu trong truyền thuyết Mị Châu, Trọng Thủy. Đôi lúc, khách hàng yêu cầu muốn Âu Cơ mặc áo dài thì điều ấy không hợp lý.”

Nỗi sợ và những ước mơ về văn hóa

Trong thời đại số, người nghệ sĩ không chỉ lao động chất xám, bỏ công sức để vẽ và sáng tác, mà phải chớp thời cơ, tận dụng làn sóng công nghệ - thông tin để thể hiện sự tôn trọng của mình đối với các tác phẩm. Trao cho chúng sự công nhận từ khán giả, chạm được đến tệp khán giả của mình và tuyệt vời hơn nữa, kết nối được với khán giả qua những tác phẩm ấy. Ấy chính là giọng nói rất riêng tư của người nghệ sĩ, khi đưa những tâm tư rất kín đáo được thành hình ra ngoài để khán giả nhìn thấy. Từ ấy, tay nghề trở nên cứng cáp hơn, cây con gặp giông tố mới vực dậy vững chãi. Dù sợ hãi nhưng Phan sẵn sàng thanh lọc và chấp nhận những rủi ro khi nhận về những ý kiến trái chiều, độc địa từ một số khán giả khi bước ra khỏi vòng tròn của mình. Để đưa những tác phẩm của mình có được sự công nhận đáng có, lan tỏa những nét đẹp của nghệ thuật văn hóa dân gian đến với những người bạn trong và ngoài nước.

Những ước mơ và dự định xa hơn, Phan mong muốn có thể tiếp đón những vị khách của mình với một trải nghiệm văn hóa Việt Nam trọn vẹn, đưa họ đến với một căn nhà gỗ cổ kính, thắp hương chào gia chủ, uống trà ăn kẹo lạc và ăn một bữa cơm theo phong cách người Việt Nam, ấm cúng và an yên. Để làm được điều ấy, Phan vẫn sẽ tiếp tục vững tin trên con đường lan tỏa những giá trị và nét đẹp văn hóa Việt Nam với bạn bè trong và ngoài nước. Chờ một ngày gặp gỡ những người bạn cùng chí hướng, khi mà tuổi đời, vốn sống đã đầy đặn, tinh thần đã sẵn sàng để tiến xa hơn, làm sâu hơn nữa về văn hóa nước nhà, quảng bá hình ảnh con người và đất nước Việt Nam giàu đẹp, văn minh; tạo điều kiện kết nối bà con Việt kiều với Tổ quốc theo cách riêng của họ..

*Cập nhật: Hiện tại, sau lần cuối tác giả gặp gỡ và trò chuyện với Phan vào tháng 2 năm 2025, Phan đã và đang xây dựng không gian studio mới, rộng rãi và đầy đủ hơn để thực hiện dự định của mình. Cô mời những vị khách ngoại quốc tới xăm hình ở lại ăn những bữa ăn Việt Nam. Chào đón những người bạn này với những tập tục, thói quen của người Việt, đem lại một trải nghiệm văn hóa Việt Nam nhất có thể.