Nghề khắc con dấu thủ công hơn 130 năm tuổi tại phố cổ

Trên các tuyến phố như Hàng Quạt, Tố Tịch, những cửa hàng nhỏ vài mét vuông nằm sát mặt đường, chỉ đủ cho 3-4 khách nán lại. Người thợ thường ngồi ngay trước cửa, xung quanh xếp đầy phôi gỗ, khuôn dấu và những sản phẩm đủ hình dáng, kích cỡ. Không gian giản dị nhưng luôn sống động bởi nhịp tay đều đặn, tạo nên một góc riêng giữa phố cổ nhộn nhịp.

Nghề khắc con dấu thủ công tại phố cổ đã tồn tại hơn 130 năm, gắn với nhu cầu xác nhận giấy tờ, niêm phong tài liệu, thư từ quan trọng hay chế tác khuôn làm bánh, tranh dân gian. Qua thời gian, giá trị của nó được biến đổi, trở thành món hàng lưu niệm của nhiều du khách.

Tại số 6 Hàng Quạt, nghệ nhân Phạm Ngọc Toàn, người đã có hơn 52 năm gắn bó với nghề, vẫn ngày ngày ngồi bên bàn khắc nhỏ, tỉ mỉ hoàn thiện từng sản phẩm.

Ông Toàn cho biết, để sản xuất nên một con dấu, thợ thủ công thường chọn gỗ thừng mực - loại gỗ có đặc tính nhẹ, mịn và thấm mực đều. Sau khi chọn gỗ, người thợ sẽ mài phôi, vẽ phác họa, cuối cùng là chạm khắc.

Khâu chạm khắc được xem là công đoạn khó nhất, đòi hỏi độ chính xác cao, cùng khả năng sử dụng dao, đục, dũa nhỏ thuần thục để từng bước khắc lên khối gỗ thô, tạo nên những họa tiết có ý nghĩa.

Nhiều con dấu cũng được chế tác sẵn với các hình thù quen thuộc như Tháp Rùa, mèo Hello Kitty hay chim cánh cụt… Khi có khách, người thợ tiếp tục dùng dao tỉa chi tiết, khắc chữ hoặc hoàn thiện đường viền theo yêu cầu.

Sau khi được ấn lên khuôn mực, sản phẩm được bán với giá dao động từ 70.000 - 100.000 đồng. Thời gian từ lúc chọn mẫu đến lúc nhận dấu tổng cộng khoảng 30 phút.

Với ông Toàn, mỗi con dấu là cách để lưu giữ một phần nghề truyền thống giữa lòng phố cổ đang đổi thay.

Tuy nhiên, nghề khắc dấu thủ công đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Nhu cầu sử dụng giảm dần khi các phương tiện hiện đại và sản phẩm công nghiệp giá rẻ trở nên phổ biến. Lực lượng thợ trẻ kế cận khan hiếm, trong khi công việc này đòi hỏi sự tỉ mỉ và thời gian học nghề dài. Sự thay đổi nhanh chóng của không gian phố cổ cũng khiến nhiều cửa hàng nhỏ khó duy trì hoạt động.

Để thích ứng, nhiều cơ sở đã chủ động mở rộng đối tượng khách hàng, đặc biệt là du khách nước ngoài, biến khắc dấu thành trải nghiệm văn hóa và sản phẩm lưu niệm. Họ cũng chủ động mày mò, sáng tạo những hình thù có thiết kế độc lạ để bắt kịp xu hướng của giới trẻ.

Ngoài ra, hình thức khắc dấu hình chân dung ngày càng trở nên phổ biến, với giá đắt hơn dấu thông thường (khoảng 240.000 đồng). Khách du lịch sẽ gửi hình ảnh cho thợ rồi quay lại lấy trong vài tiếng.

Người đàn ông với chiếc áo phông trắng, quần xanh kẻ sọc đã trở thành hình ảnh quen thuộc với du khách nước ngoài, được đưa vào nhiều tờ hướng dẫn và tạp chí du lịch.

Việc trực tiếp quan sát quá trình khắc, đặt làm sản phẩm theo yêu cầu hay chọn mua như một món quà mang dấu ấn cá nhân đã trở thành điểm thu hút riêng, góp phần giữ lại một nét nghề xưa giữa nhịp sống hiện đại./.

Thực hiện: Hải Yến - Thu Thủy - Phương Thảo