Múa lân Việt Nam - Truyền thống ngàn năm trong dòng chảy hiện đại

Ánh chiều tà vừa tắt là lúc buổi tập của Đoàn Lân Sư Rồng Hùng Anh Đường cũng vừa bắt đầu. Khoảng sân trước nhà văn hóa Bắc Từ Liêm loang loáng ánh đèn vàng, nền xi măng in mờ dấu chân đã mòn theo năm tháng. Những chiếc đầu lân được xếp sát tường, trống dựng thành hàng, da trống căng lên trong im lặng, chờ nhịp đầu tiên vang xuống.

Anh Phạm Văn Hùng - chủ nhiệm Đoàn Lân Sư Rồng Hùng Anh Đường, Giám đốc Công ty TNHH Truyền thông & Sự kiện Hùng Anh - đã có mặt từ sớm. Anh quen với giờ giấc này đến mức không cần nhìn đồng hồ. Ngày nào cũng vậy, khi thành phố bắt đầu lên đèn, anh lại đứng giữa sân, quan sát từng người vào tập, chỉnh lại vị trí, nhắc nhở từng chi tiết nhỏ. Nhìn dáng người đàn ông ngoài ba mươi tuổi này khó ai nghĩ rằng tình yêu lân của anh lại bắt đầu từ ký ức rất nhỏ, rất giản dị.

Đam mê khởi nguồn từ tiếng trống tuổi thơ

“Ở quê anh, mỗi dịp Trung thu các đoàn lân về biểu diễn đông lắm. Anh chạy theo như bị hút vào tiếng trống,” anh Hùng kể, nụ cười vừa hiền vừa đầy hoài niệm. Những đoàn lân làng khi ấy không có đèn lung linh, không sân khấu, không kỹ thuật cao. Chỉ có tiếng trống vang dội, mùi khói pháo cay nồng và đám trẻ con tay còn dính kẹo kéo chăm chú dõi theo từng chuyển động.

Ký ức ấy theo anh Hùng đi suốt những năm tháng trưởng thành, nhưng phải đến năm 2010, nó mới thực sự thành hình trong giây phút anh lần đầu khoác lên mình bộ đầu lân rực rỡ. Vốn có xuất phát điểm là một thầy giáo dạy võ, cơ duyên đưa anh Hùng đến với múa lân bắt đầu từ những buổi sinh hoạt tại Trường Đại học Công nghiệp, khi nhóm của anh nhận được lời mời biểu diễn cho các sự kiện của trường. Chính bước ngoặt tình cờ ấy đã mở ra cánh cửa để anh nghiên cứu sâu hơn về bộ môn này, khiến niềm yêu thích ban đầu cứ thế lớn dần lên - âm thầm nhưng vô cùng bền bỉ. Không có một khoảnh khắc nào đánh dấu rõ ràng, chỉ đến khi ngoảnh lại, người nghệ nhân ấy mới chợt nhận ra mình đã gắn bó với múa lân gần hai thập kỷ.

Nghệ nhân khó tìm truyền nhân

Càng gắn bó, anh càng thấy rõ một khoảng trống: lớp trẻ thưa dần mà rời đi cũng nhanh hơn trước. “Múa lân vất vả,” anh Hùng chia sẻ, “tập nặng, dễ chấn thương, thu nhập không ổn định, không phải ai cũng chịu được. Thậm chí, phải trả giá bằng mồ hôi, nước mắt và máu. Bởi vậy, không ít bạn trẻ đến thử vài buổi rồi lặng lẽ rời đi. Múa lân đòi hỏi đam mê và quá trình rèn luyện 3 - 6 tháng mới biểu diễn được. Không phải ai cũng đủ kiên nhẫn và đam mê để theo lâu dài.” Đoàn lân cứ lặng lẽ mỏng dần, như tiếng trống thưa nhịp hơn giữa đời sống bận rộn.

Ngoài kia, thành phố vẫn đang chuyển động. Từ con phố phía xa vọng lại tiếng nhạc điện tử, tiếng xe cộ, ánh sáng từ các bảng quảng cáo LED hắt lên bầu trời một màu trắng lạnh. Những buổi tối như thế khiến anh Hùng nhận ra rõ hơn bao giờ hết: múa lân không còn đứng ở trung tâm của đời sống lễ hội như trước. Anh không nói điều đó với giọng trách móc, chỉ lặng lẽ nhìn nhận “Giờ nhiều thứ cuốn người ta đi nhanh lắm,” ánh mắt anh đầy tâm sự, “Nếu múa lân không xuất hiện trong đời sống của các bạn trẻ, thì các bạn cũng khó mà gắn bó với nó.”

Những buổi tối ở sân nhà văn hóa thường kết thúc muộn. Khi trống được cất vào góc, đầu lân xếp gọn sát tường, anh Hùng nán lại thêm vài phút để kiểm tra đạo cụ. Khoảng sân lặng dần, chỉ còn tiếng quạt máy và mùi mồ hôi còn vương. Trong sự tĩnh lặng ấy, những trăn trở trong anh cứ dai dẳng mãi “Sau mình, sẽ còn ai tiếp tục đứng vào vị trí này?”

Đứng trước bài toán thiếu người nối nghiệp, nghệ nhân Văn Hùng hiểu rằng nếu múa lân cứ đứng yên trong hình hài cũ, nó sẽ ngày càng xa khỏi thế hệ mới. Trong dòng chảy hiện đại, lân buộc phải chuyển mình như một lẽ tất nhiên để bước ra khỏi mái đình, để bước vào những không gian biểu diễn mới - nơi cách xem, cách cảm và cả cách ghi nhớ đều đã khác.

Hành trình “bước ra ngoài” không dừng lại ở sân khấu.

Khi những màn trình diễn được ghi lại, cắt gọn và xuất hiện trên màn hình điện thoại trong vài chục giây ngắn ngủi, con lân tiếp tục một đời sống khác - ngắn hơn, nhanh hơn, nhưng gần gũi hơn. Không cần chờ đến Trung thu hay lễ hội, người xem có thể bắt gặp những cú bật trụ, những khoảnh khắc nhảy lên cao hay xoay đầu lân giữa dòng chảy video bất tận. Đứng giữa sự cạnh tranh khốc liệt của văn hóa đại chúng, chính những khoảnh khắc được giữ lại này đang âm thầm kéo múa lân tiến thêm một bước, chạm vào đời sống hôm nay, lan rộng theo cách mà tiếng trống ngoài sân đình xưa kia chưa từng có.

Thực ra, việc “đưa lân lên màn hình” không phải đến khi mạng xã hội bùng nổ mới bắt đầu. Ngay từ khi thành lập đoàn năm 2010, anh Hùng đã sớm nhận ra bài toán ấy: giữa thị trường múa lân ở Hà Nội khi đó còn rất thưa thớt, làm thế nào để khán giả và khách hàng biết đến mình. “Ngày trước chưa có mạng xã hội như bây giờ. Chủ yếu chỉ có Google với Website,” anh kể “Đoàn lân Hùng Anh Đường đã xây dựng trang web riêng từ những ngày đầu, đăng tải thông tin, hình ảnh biểu diễn để khách hàng tìm đến.”

Dần dần, mạng xã hội trở thành một phần của đời sống thường nhật, cách kể chuyện ấy tiếp tục được mở rộng. Trên các nền tảng như Facebook, TikTok hay YouTube, đoàn lân không chia sẻ quá nhiều điều cầu kỳ, mà chủ yếu là hình ảnh hoạt động qua từng show diễn. “Bọn anh đăng để khách hàng thấy rằng Hùng Anh Đường vẫn đi diễn đều đặn, vẫn hoạt động nghiêm túc và không ngừng phát triển,” anh Hùng nói. Sự hiện diện đều đặn ấy tạo nên niềm tin về một Hùng Anh Đường tín tâm và chuyên nghiệp - để khi cần, khách hàng biết tìm đến đâu và giao phó sân khấu cho ai.

Từ ánh đèn sân khấu đến ánh sáng màn hình, múa lân đang thử thích nghi với một nhịp sống khác, nơi sự chú ý của người trẻ được chia nhỏ, nhưng cũng mở ra cơ hội tiếp cận lớn hơn bao giờ hết. Những đoạn video được đăng tải trên các nền tảng mạng xã hội đã nhận được hàng triệu lượt xem và vô vàn lượt yêu thích. Nhiều người không ngần ngại để lại bình luận khen ngợi, thậm chí có người tò mò “Một buổi diễn như này không biết đoàn đã phải luyện tập bao lâu”. Có cả những bình luận từ các bạn trẻ: “Đội còn nhận người mới không?”, “Em chưa biết gì, có học được không?”. Với các nghệ nhân, đó là những tín hiệu đầy tích cực cho thấy lân vẫn còn vị trí đặc biệt trong lòng khán giả.

Không chỉ Hùng Anh Đường, nhiều đoàn lân cũng bắt đầu dùng mạng xã hội để kể câu chuyện của chính họ. Ngoài các buổi biểu diễn, những video ghi lại khung cảnh khổ luyện, các lần chấn thương, hay thậm chí series phim ngắn về lân cũng được đăng tải, đưa lân ra khỏi dáng vẻ trang trọng, nghi lễ, để hiện lên rất gần, rất thật, rất “đời” - nơi có mệt mỏi, ý chí nỗ lực và cả gắn bó đam mê. Ở một nghĩa nào đó, mạng xã hội không làm múa lân mới hơn, mà chính là cách để rút ngắn khoảng cách giữa khán giả và nghệ nhân.

Lân Việt gây tiếng vang trên trường quốc tế

Bắt đầu từ những sân tập đơn sơ của nhà văn hoá, múa lân Việt Nam đã đi xa hơn rất nhiều so với không gian quen thuộc của lễ hội làng. Có những chuyến đi bắt đầu rất lặng lẽ, chỉ là vài thùng đạo cụ, những bộ đầu lân được buộc chặt dây, và một đội hình mang theo niềm tin rằng bài diễn của mình đủ sức đứng chung sàn với khu vực.

Năm 2017, tại Singapore, khoảnh khắc quốc kỳ Việt Nam được xướng lên ở vị trí cao nhất của Liên hoan thi đấu Lân Sư Rồng quốc tế đã để lại dấu mốc lịch sử khó quên. Khi Đội Tinh Anh Đường (TP.HCM) bước lên ngôi vô địch và Đội Phước Duyên Đường (TP.HCM) giành hạng nhì, nhiều người nhớ rất rõ khoảnh khắc “đặt chân” chính thức của Việt Nam lên bản đồ múa lân châu Á (Theo VTV4).

Một năm sau đó, Đội Tinh Anh Đường tiếp tục giữ vững phong độ, giành quán quân, Đội Tứ Cầu (Đà Nẵng) cũng vinh dự giành giải Ba (Theo VTV1). Tên Việt Nam không còn là điểm lạ, mà dần trở thành một sự hiện diện quen thuộc trong các bảng xếp hạng.

Ông Trịnh Văn Khoa, Viện trưởng Viện Nghiên cứu tín ngưỡng Việt Nam, cho rằng múa lân không đứng vững nhờ hình thức biểu diễn, mà nhờ con người gắn bó với nó qua nhiều thế hệ. Chừng nào vẫn còn những người trẻ bước vào sân tập, vẫn còn những nghệ nhân kiên trì truyền dạy, còn cộng đồng dành chỗ cho múa lân trong đời sống thường nhật, chừng ấy loại hình nghệ thuật này vẫn còn cơ hội tiếp nối và lan tỏa.

Ở khoảng sân nhỏ nơi đoàn Hùng Anh Đường vẫn đều đặn tập luyện, múa lân chưa bao giờ là một ký ức cũ. Nó vẫn đang sống - trong những buổi tập muộn, trong mồ hôi còn đọng trên trán người nghệ nhân, trong ánh mắt hiếu học của những người trẻ lần đầu chạm vào đam mê. Con đường phía trước chắc chắn không dễ: cạnh tranh khốc liệt hơn, nhịp sống gấp gáp hơn, thị hiếu thay đổi từng ngày. Song cũng chính trong dòng chảy ấy, múa lân Việt Nam không đứng yên, mà chọn cách bước đi cùng thời đại, vừa giữ lấy gốc rễ tự hào, vừa không ngừng vươn xa, như một nhịp trống bền bỉ vọng mãi từ quá khứ đến tương lai.

Thực hiện: Hạnh Uyên, Uyên Nhi, Minh Thùy, Quốc Khánh