Lần theo vệt sáng của tháng năm: Tìm lại hình bóng từ những điều còn ở lại (Kỳ 2)

Những đôi bàn tay đi tìm lại hình bóng dưới lớp bụi thời gian

Trên màn hình máy tính, một gương mặt dần hiện ra từ những mảng sáng tối chắp vá. Ban đầu chỉ là những đường nét rời rạc nằm giữa những vùng ảnh mờ và những vết xước đã phủ lên bề mặt tấm ảnh. Phần tóc nhòe vào phông nền, đôi mắt chỉ còn lại vài nét mờ, khuôn miệng thiếu đi độ rõ, màu áo gần như hòa cùng những dấu vết của thời gian.

Phía sau những vùng ảnh cũ, con trỏ chuột chậm rãi di chuyển trên màn hình, lần lượt phóng lớn từng chi tiết. Đôi mắt được giữ lại lâu hơn một chút, rồi đến sống mũi, đường viền khuôn mặt, khóe miệng hay một nếp gấp trên cổ áo. Hình ảnh liên tục được thu nhỏ rồi phóng lớn trở lại. Có những chi tiết phải nhìn đi nhìn lại mới nhận ra, cũng có những vùng gần như không còn đủ dấu vết để xác định.

Những đường nét tưởng chừng rất nhỏ ấy lại có thể quyết định khuôn mặt cả một con người. Độ rộng của sống mũi, khoảng cách giữa hai mắt, dáng cằm hay đường cong nơi khóe miệng đều góp phần tạo nên một diện mạo riêng. Chỉ một chi tiết sai lệch cũng có thể khiến người trong ảnh trở nên xa lạ với chính những người đã nhớ về họ suốt nhiều năm.

Và có lẽ, điều khó nhất của công việc này cũng nằm ở đó. Không phải làm thế nào để một khuôn mặt trở nên hoàn hảo, mà làm thế nào để giữ lại cảm giác thân thuộc trong từng đường nét. Bởi với những người đã chờ đợi hàng chục năm, họ không cần một gương mặt đẹp hơn. Họ cần một gương mặt mà chỉ cần nhìn thoáng qua, họ có thể biết rằng người ấy đã trở về.

Công việc ấy đã gắn bó với anh Lê Văn Phúc, Phó trưởng nhóm dự án Skyline, từ nhiều năm trước. Anh bắt đầu làm hậu kỳ ảnh từ năm 2004 và từng tự phục dựng ảnh cho các liệt sĩ từ những tấm hình cũ do gia đình gửi đến. Khi ấy, công việc chủ yếu được thực hiện ở quy mô cá nhân, song những lần trao lại ảnh cho gia đình khiến anh nhận ra phía sau mỗi tấm hình lại là một câu chuyện riêng mà không ai giống ai.

Tháng 4/2021, Skyline chính thức được thành lập, quy tụ những người cùng chung tâm niệm giữ lại những gương mặt thân thuộc đang dần nhòe đi theo tháng năm. Khi ấy, có người đã có nền tảng thiết kế và chỉnh sửa hình ảnh, cũng có người góp sức ở những vai trò khác nhau. Song tất cả đều gặp nhau ở mong muốn giúp những người ở lại một lần nữa được nhìn thấy hình bóng người thân đã khuất qua những tấm ảnh cũ.

Gom nhặt từng đường nét từ những ký ức chưa phai

Công việc phục dựng từng bắt đầu từ những thao tác thủ công và rất nhiều lần thử lại. Để hoàn thiện một bức ảnh, thành viên trong nhóm có khi phải tìm mua một bộ quân phục, tự mặc, chụp lại rồi cắt ghép từng chi tiết vào ảnh. Những phần như cầu vai, phù hiệu cũng phải được tìm hiểu kỹ để tránh sai sót.

Về sau, AI và các phần mềm xử lý hình ảnh giúp rút ngắn đáng kể thời gian của nhiều công đoạn. Tuy nhiên, sự xuất hiện của công nghệ không có nghĩa những người làm ảnh có thể phó mặc mọi thứ cho máy móc. Khi những mảng ảnh cũ dần hiện lên rõ hơn trên màn hình, từng chi tiết vẫn phải được rà soát và đối chiếu. Thành viên trực tiếp phục dựng sẽ xử lý theo hướng dẫn, còn những điểm chưa rõ hoặc cần cân nhắc sẽ được trưởng nhóm, phó trưởng nhóm xem xét trước khi đưa ra quyết định.

“AI bây giờ hỗ trợ mình làm nhanh hơn rất nhiều. Thế nhưng, những phần như khuôn mặt, thần thái hay các chi tiết trên ảnh thì vẫn phải tự xử lý. Có những chi tiết máy làm được nhưng mình vẫn phải nhìn lại xem có đúng với người trong ảnh hay không. Những chỗ không đủ dữ liệu thì mình bỏ qua chứ nếu để AI làm hết thì những chi tiết ở ảnh phục dựng sẽ không thể nào giống được như ảnh gốc”, anh Phúc cho biết.

Trong quá trình phục dựng, phần khuôn mặt luôn đòi hỏi sự thận trọng bởi chỉ một chi tiết sai lệch cũng có thể khiến người trong ảnh trở nên xa lạ với chính người thân của mình. Với những tấm ảnh quá mờ, chỉ còn vài đường nét, ký ức của gia đình trở thành một nguồn tham chiếu quan trọng. Người thân có thể nhớ đôi mắt, dáng mũi, khuôn miệng hoặc một nét riêng trên gương mặt. Từ đó, nhóm đối chiếu với phần hình ảnh còn lại và gửi bản phục dựng về để gia đình xem, tiếp tục chỉnh sửa nếu cần.

Với anh Trần Tiến Anh, một thành viên trong nhóm Skyline, những nguyên tắc ấy được hình thành qua chính quá trình làm việc. Anh bắt đầu thử sức với phục dựng ảnh vào cuối năm 2022, đầu năm 2023. Bức ảnh đầu tiên khiến anh mất gần như cả ngày để hoàn thiện. Khi ấy, từ xử lý khuôn mặt, chỉnh ánh sáng đến những chi tiết trên trang phục, anh phải vừa làm vừa tự tìm hiểu, có phần nào chưa biết lại thử cách khác.

Sau nhiều lần thực hiện, công việc dần quen tay hơn. Những bức ảnh đơn giản nay có thể hoàn thành chỉ trong vài tiếng, còn những trường hợp phức tạp vẫn cần tới vài ngày. Có những tấm ảnh hư hỏng quá nhiều, đặc biệt khi phần khuôn miệng của người trong ảnh khó xác định, anh phải vẽ đi vẽ lại nhiều lần. Có trường hợp kéo dài cả tuần nhưng cuối cùng vẫn không thể hoàn thiện như mong muốn.

Những lần dừng lại như thế cũng khiến người làm phục dựng ảnh như anh hiểu rõ hơn giới hạn của công việc. “Có những tấm ảnh mình làm mãi vẫn không được. Dữ liệu còn lại ít quá thì phải đành dừng lại thôi, không thể tự nghĩ ra khuôn mặt của người trong ảnh được. Lắm lúc mình cũng tiếc lắm vì mình biết gia đình người ta vẫn đang chờ ảnh từ mình”, anh Tiến Anh chia sẻ.

Một lối về vẫn được giữ lại cho những gương mặt năm xưa

Đến nay, Skyline đã phục dựng được hơn 12.000 bức ảnh, phần lớn là di ảnh các liệt sĩ. Mỗi bức ảnh có thể mất vài giờ, vài ngày hoặc nhiều tuần, tùy thuộc vào mức độ hư hỏng và lượng tư liệu còn lại. Công việc được các thành viên tranh thủ thực hiện bên cạnh công việc riêng, rồi gửi lại cho gia đình sau khi hoàn thiện.

Trong hành trình ấy, vẫn có những trường hợp nhóm phải tạm dừng vì tư liệu còn lại quá ít. Câu chuyện của mẹ Trần Thị Căn là một trường hợp như vậy. Gia đình đã nhiều năm tìm kiếm tư liệu hình ảnh của người con cả, song những gì còn lại chưa đủ để nhóm có thể phục dựng một gương mặt có cơ sở.

Với người làm ảnh, đó không đơn thuần là bài toán kỹ thuật. Một gương mặt chỉ có thể được phục dựng khi vẫn còn những đường nét để đối chiếu. Khi hình ảnh đã mất đi quá nhiều, việc tự tạo thêm những chi tiết không có căn cứ có thể khiến người được phục dựng trở thành một gương mặt khác. Vì thế, Skyline lựa chọn dừng lại ở giới hạn mà tư liệu cho phép thay vì cố hoàn thiện bằng những chi tiết không chắc chắn.

Dẫu vậy, việc tạm dừng hôm nay không có nghĩa hành trình tìm kiếm đã khép lại. Nếu một ngày có thêm tư liệu được tìm thấy, dù là từ người thân, bạn bè cũ hay những nguồn lưu trữ chưa từng được biết đến, quá trình phục dựng vẫn có thể được bắt đầu lại từ những dấu vết mới. Với những người thực hiện công việc phục dựng ảnh, mỗi tư liệu được tìm thấy đều có thể mở thêm một hướng đi mới để tiếp tục lần tìm gương mặt đã khuất.

Với anh Tiến Anh, những trường hợp chưa làm được cũng là lý do để tiếp tục học hỏi và thử nghiệm những phương pháp mới. “Bây giờ công nghệ còn phát triển từng ngày. Mình không biết sau này sẽ làm được đến đâu nhưng nếu còn cơ hội thì mình vẫn muốn thử. Biết đâu sau này khi có thêm tư liệu hoặc có một cách làm mới, những bức ảnh trước đây chưa làm được lại có thể tìm ra hướng khác”, anh cho hay.

Có thể hôm nay, khoảng trống trên bàn thờ mẹ Căn vẫn chưa thể được lấp đầy bằng một tấm di ảnh. Thế nhưng, ký ức về người đã khuất vẫn còn trong lời kể, những kỷ vật và những nỗ lực tìm kiếm của người ở lại. Những tư liệu mới có thể được tìm thấy, những phương pháp phục dựng mới có thể được thử nghiệm, và mỗi dấu vết của thời gian còn sót lại đều có thể mở thêm một hướng để lần tìm hình bóng người đã khuất.

Với những người làm công việc phục dựng ảnh, có những câu chuyện phải dừng lại ở giới hạn của tư liệu. Tuy nhiên, dừng lại không đồng nghĩa với khép lại. Khi một bức ảnh được tìm thấy, một người từng quen biết lên tiếng hay một chi tiết tưởng nhỏ được bổ sung, quá trình tìm kiếm lại có thể bắt đầu từ đầu. Chừng nào ký ức về người đã khuất vẫn được người ở lại gìn giữ, câu chuyện ấy vẫn còn được tiếp tục qua lời kể, những kỷ vật và hành trình đi tìm một gương mặt đã xa khuất theo tháng năm.