Một đoạn video chỉ dài 8 giây đã đủ để một câu chuyện không có thật lan truyền trên mạng xã hội và gây hoang mang. Khi trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra khuôn mặt, giọng nói, hình ảnh và video ngày càng giống thật, câu hỏi không còn đơn giản là “deepfake có thể làm giả đến đâu?”, mà là “chúng ta còn dựa vào đâu để biết một điều mình nhìn thấy có thực sự xảy ra?”.

8 giây, một câu chuyện giả

Ngày 20/3/2026, fanpage “Check in Điện Biên” với hơn 54.000 người theo dõi đăng tải thông tin về một bé trai được cho là “bị người lạ đưa đi” trên địa bàn tỉnh, kèm một video dài 8 giây được tạo dựng bằng công nghệ AI. Nội dung giật gân nhanh chóng thu hút sự chú ý và lan truyền trên mạng xã hội, gây hoang mang trong cộng đồng.

Sau xác minh, cơ quan Công an xác định đây là thông tin bịa đặt nhằm thu hút tương tác, sau đó lợi dụng lượng người tiếp cận để phục vụ hoạt động kêu gọi từ thiện. Đáng chú ý, người đăng còn sử dụng các tài khoản ảo vào bình luận, tự nhận là người thân để tạo thêm lòng tin. Ngày 29/3/2026, quản trị viên fanpage bị xử phạt hành chính về hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật.

Từ đó, điều đáng nói không nằm ở 8 giây video, mà ở sức mạnh của một hình ảnh khi nó được đặt vào một câu chuyện đủ thuyết phục. Một đoạn video tạo bằng AI trở thành “bằng chứng”, những bình luận tiếp tục củng cố câu chuyện, còn cảm xúc lo lắng khiến người tiếp nhận dễ phản ứng trước khi kịp kiểm chứng. Một nội dung giả vì thế không nhất thiết phải hoàn hảo, nó chỉ cần đủ giống thật để người xem ngừng đặt câu hỏi.

Không phải người dùng nào cũng từng trực tiếp bị đánh lừa bởi Deepfake nhưng chỉ riêng việc AI có thể tạo ra hình ảnh, video và giọng nói giống người thật đã đủ để thay đổi một thói quen tưởng như rất tự nhiên là thấy thì tin. Chị Nguyễn Thị Trang (28 tuổi, Hà Nội) cho biết, trước đây chị thường xem hình ảnh hoặc video như một căn cứ khá rõ ràng để xác định một sự việc có thật hay không, tuy nhiên nhận thức ấy đã thay đổi khi các công cụ AI tạo sinh ngày càng phổ biến.

Sự thay đổi trong cách tiếp nhận ấy cho thấy một ranh giới đang bị xóa nhòa trên môi trường số đó là hình ảnh vẫn có thể phản ánh sự thật, nhưng bản thân hình ảnh không còn tự mình chứng minh được sự thật.

Khi “thấy” không còn đồng nghĩa với “thật”

Deepfake là nội dung hình ảnh, video hoặc âm thanh được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng AI nhằm mô phỏng một người, một lời nói hoặc một sự kiện có thật. Công nghệ này không tự thân đồng nghĩa với thông tin giả, mà vấn đề xuất hiện khi khả năng mô phỏng ấy được sử dụng để giả danh, lừa đảo hoặc tạo dựng những sự việc chưa từng xảy ra.

Đáng chú ý, Deepfake đang đánh trúng một thói quen tự nhiên của con người là tin vào những gì mình trực tiếp nhìn thấy và nghe thấy. Một dòng chữ có thể khiến người đọc nghi ngờ nhưng một video có khuôn mặt và giọng nói quen thuộc lại dễ tạo cảm giác chắc chắn hơn. Chính cảm giác “mình đã tận mắt nhìn thấy” khiến quá trình kiểm chứng nhiều khi bị bỏ qua.

Bộ Công an mới đây cảnh báo các đối tượng lừa đảo đang tận dụng AI, Deepfake và DeepVoice để tạo hình ảnh, video, giọng nói giả mạo người thân, bạn bè hoặc lãnh đạo, từ đó tạo dựng lòng tin và thúc đẩy nạn nhân chuyển tiền.

Như vậy, Deepfake không chỉ làm giả một khuôn mặt, nó có thể làm giả cả ngữ cảnh khiến chúng ta tin vào khuôn mặt đó.

Bằng chứng trực quan đang mất đi đặc quyền

Trong nhiều năm, hình ảnh và video có sức thuyết phục đặc biệt bởi chúng cho người xem cảm giác được “chứng kiến”. Một sự việc có hình ảnh đi kèm thường được tiếp nhận như đáng tin hơn một thông tin chỉ tồn tại dưới dạng lời kể và AI đang làm lung lay nguyên tắc ấy.

Khi một khuôn mặt có thể được tạo ra, một giọng nói có thể được mô phỏng và một video có thể tái hiện một sự việc chưa từng diễn ra, việc có hình ảnh không còn đủ để kết luận “có sự thật”.

Đó là sự thay đổi quan trọng nhất mà Deepfake mang lại đối với môi trường thông tin. Người dùng không chỉ phải học cách nhận diện nội dung giả, mà còn phải thay đổi cách mình xác lập niềm tin, thay vì dừng lại ở câu hỏi “Tôi có nhìn thấy không?”, cần đặt thêm câu hỏi “Nguồn nào xác nhận điều tôi đang nhìn thấy?”

Không phải mọi thứ giống thật đều là thật

Sự nguy hiểm của Deepfake cũng nằm ở chỗ người dùng không phải lúc nào cũng có thể nhận ra nó bằng mắt thường. Những dấu hiệu như khuôn mặt thiếu tự nhiên, khẩu hình không khớp hay âm thanh bất thường có thể là manh mối, nhưng không thể trở thành tiêu chí tuyệt đối. Bởi vậy, cuộc chiến với Deepfake không thể chỉ là cuộc chạy đua xem con người có phát hiện được AI nhanh hơn AI tạo ra nội dung hay không. Nếu chỉ dựa vào khả năng “soi lỗi”, người dùng luôn đứng trước nguy cơ bị vượt qua bởi công nghệ ngày càng tinh vi.

Từ một đoạn video dài 8 giây ở Điện Biên đến những cuộc gọi giả giọng, giả hình ảnh đang được cảnh báo, vấn đề chung không nằm ở công nghệ đứng phía sau mà ở khoảnh khắc con người tin trước khi kiểm tra.

Và đó cũng là câu hỏi mà Kỳ 1 muốn để lại: Nếu mắt thấy, tai nghe đều có thể bị làm giả, chúng ta sẽ kiểm chứng sự thật bằng cách nào?