Khi mắt có thể bị lừa: Đừng tin ngay: Kiểm chứng thế nào? (Kỳ 2)

Khi “thật” không còn nằm ở những gì mắt thấy

Nếu trước đây một bức ảnh, đoạn ghi âm hay video thường được xem là bằng chứng trực quan cho một sự việc, thì sự phát triển của AI đang làm thay đổi cách đánh giá những bằng chứng ấy. Một khuôn mặt có thể được tạo ra, một giọng nói có thể được mô phỏng và một đoạn video có thể dựng nên một tình huống chưa từng xảy ra. Chính vì vậy, vấn đề không còn đơn giản là “nội dung này trông có giống thật không?”, mà là “tôi có đủ căn cứ để tin nội dung này không?”

Do vậy, thay vì cố tìm một “dấu hiệu nhận biết” duy nhất, người dùng cần một quy trình kiểm chứng dựa trên nhiều căn cứ và nguồn thông tin độc lập. Dưới đây là 5 bước cơ bản có thể thực hiện trước khi tin và hành động.

Dừng lại để lấy lại quyền quyết định

Điểm nguy hiểm của nhiều nội dung giả không nằm ở việc chúng hoàn hảo đến mức nào, mà ở khả năng khiến người tiếp nhận không có thời gian suy nghĩ.

Một tin nhắn yêu cầu chuyển tiền ngay, một cuộc gọi thông báo người thân đang gặp chuyện hoặc một lời đề nghị xác nhận gấp đều có thể tạo ra áp lực tâm lý. Khi cảm xúc đi trước lý trí, người dùng dễ bỏ qua những câu hỏi vốn rất đơn giản là Ai đang gửi? Vì sao phải thực hiện ngay? Có cách nào khác để xác nhận?

Do vậy, bước đầu tiên của kiểm chứng đôi khi không phải mở thêm một công cụ mà chỉ đơn giản là không hành động ngay.

Đừng biến “dấu hiệu giả” thành tiêu chuẩn duy nhất

Một người dùng có thể chú ý đến khẩu hình, ánh mắt, âm thanh hay chuyển động của khuôn mặt để phát hiện bất thường, tuy nhiên đây chỉ nên được xem là tín hiệu cảnh giác, không phải căn cứ cuối cùng để kết luận thật – giả.

Nếu một video có vài chi tiết bất thường, người xem có thể nghi ngờ và ngược lại, nếu không phát hiện được bất thường, điều đó cũng không có nghĩa video chắc chắn là thật. Đây là thay đổi quan trọng trong cách tiếp nhận thông tin, không chuyển từ “tin ngay” sang “thấy lỗi là kết luận giả”, mà phải chuyển sang một cấp độ kiểm chứng rộng hơn.

Nguồn tin quan trọng hơn độ chân thực của nội dung

Một video có hàng nghìn lượt xem vẫn có thể sai, một tài khoản có tên và ảnh đại diện giống người quen vẫn có thể bị giả mạo, ngược lại một nội dung ít lượt tương tác không đồng nghĩa với việc nó không đáng tin.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi “video này có thật không?”, người dùng cần truy ngược về nguồn là “Ai đăng đầu tiên? Nội dung xuất hiện ở đâu? Có thông tin chính thức nào xác nhận hay bác bỏ? Những nguồn độc lập khác có đưa tin tương tự không?”.

Đây cũng là tinh thần của chiến dịch “Tin AI?” do Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao phối hợp với VTV khởi động tháng 7/2026, với thông điệp Kiểm trước - Tin sau. Chiến dịch nhấn mạnh việc hình thành phản xạ kiểm chứng nguồn tin, đối chiếu dữ liệu trước khi tin, chia sẻ hoặc hành động.

Đừng dùng chính thứ đang nghi ngờ để xác minh nó

Nếu nhận được video được cho là của người thân yêu cầu chuyển tiền, việc gọi lại bằng chính tài khoản đang gửi video chưa chắc đã giải quyết được vấn đề. Nếu nhận được thông tin về một sự kiện từ một tài khoản chưa rõ nguồn gốc, việc tìm thêm những bài đăng sao chép lại cùng nội dung cũng chưa phải là xác minh độc lập.

Kênh kiểm chứng cần được tách khỏi nguồn đáng ngờ, có thể gọi trực tiếp bằng số điện thoại đã lưu, liên hệ qua một kênh khác, tìm thông tin trên website hoặc tài khoản chính thức của cơ quan, tổ chức liên quan, hoặc đối chiếu với các nguồn độc lập.

Kiểm chứng trước khi hành động

Một nội dung chưa xác minh không nên trở thành căn cứ để chuyển tiền, cung cấp mã OTP, gửi dữ liệu cá nhân, chia sẻ rộng rãi hay đưa ra một quyết định quan trọng. Bộ Công an cũng khuyến cáo người dân không cung cấp thông tin cá nhân, mật khẩu, mã OTP, không chuyển tiền khi chưa xác minh chính xác danh tính người nhận và không truy cập đường link hoặc mã QR không rõ nguồn gốc.

Trong kỷ nguyên AI, kiểm chứng không có nghĩa là nghi ngờ tất cả mà là biết đặt niềm tin đúng chỗ và đúng thời điểm. Đồng thời, bởi AI còn có thể tác động đến mức độ cao hơn đó là “niềm tin vào sự thật” - đây là vấn đề mà kỳ 3 sẽ tiếp tục được luận giải.