Khi AI bước vào khoảng trống cảm xúc của con người

Khi một cỗ máy trở thành nơi con người tìm đến để được lắng nghe

PV: Thưa chuyên gia Vũ Thị Ngần, từ góc độ tâm lý học, vì sao một người có thể hình thành cảm giác gắn bó với một chatbot AI dù họ hoàn toàn nhận thức được đó chỉ là một cỗ máy lập trình?

Chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần: Điều này hoàn toàn có thể xảy ra và không nhất thiết hiểu rằng người đó đang không phân biệt được đâu là AI, đâu là con người.

Về mặt tâm lý học, con người có những nhu cầu rất cơ bản: được kết nối, được lắng nghe và được đáp lại. Một chatbot AI hiện đại lại sở hữu những đặc tính “hoàn hảo” để đáp ứng các nhu cầu này: luôn sẵn sàng trò chuyện, phản hồi tức thì, ghi nhớ ngữ cảnh và đưa ra những câu trả lời vô cùng thấu hiểu. Đặc biệt hơn, AI tạo ra một môi trường giao tiếp tuyệt đối an toàn - nơi người dùng có thể trút bỏ những tâm sự khó nói nhất mà không sợ bị phán xét, đánh giá hay cảm thấy xấu hổ.

Trong quá trình làm việc với học sinh, tôi từng gặp một tình huống rất đáng suy ngẫm. Khi được hỏi: "Nếu có một người rất thông thái mà em muốn hỏi ý kiến về những băn khoăn của mình, em sẽ chọn hỏi ai?", một học sinh đã tự nhiên trả lời: "Em sẽ hỏi trợ lý AI của em".

Tôi không nghĩ chúng ta nên vội vàng kết luận câu trả lời đó là tốt hay xấu. Điều đáng bận tâm hơn là: Tại sao một bạn trẻ lại chọn AI thay vì bố mẹ, thầy cô hay một người lớn mà em tin tưởng? Câu trả lời nằm ở chỗ AI luôn sẵn sàng, không ngắt lời, không tỏ ra khó chịu và cho đứa trẻ cảm giác có thể hỏi bất cứ điều gì. Ở lứa tuổi đang hình thành bản sắc và cực kỳ nhạy cảm với sự phán xét, trải nghiệm đó đặc biệt hấp dẫn.

PV: Vậy thưa chuyên gia, có phải con người đang thực sự gắn bó với bản thân AI, hay họ chỉ đang "nghiện" cảm giác được lắng nghe, thấu hiểu và công nhận mà AI tạo ra?

Chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần: Theo tôi, con người vốn luôn khao khát được nhìn nhận và công nhận. Khi AI đáp ứng nhu cầu này quá dễ dàng, đặc biệt là với những ai đang rơi vào cô đơn hoặc bế tắc trong việc tìm kiếm sự đồng cảm ngoài đời thực, sự gắn bó sẽ ngày càng trở nên mạnh mẽ. Nói một cách chua chát nhưng thực tế: Đôi khi chúng ta không yêu một cỗ máy, chúng ta chỉ đang yêu cảm giác được lắng nghe khi ở bên cỗ máy đó.

Ranh giới của sự phụ thuộc cảm xúc

PV: Theo chuyên gia khi nào việc trò chuyện với AI chỉ là một hình thức giải trí hoặc hỗ trợ cảm xúc, và khi nào nó bắt đầu trở thành sự phụ thuộc cảm xúc?

Chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần: Chúng ta tuyệt đối không nên lấy thời lượng hay số giờ sử dụng AI làm tiêu chí duy nhất để đánh giá một người có phụ thuộc vào nó hay không. Điều cốt lõi hơn là: AI đang giữ vị trí như thế nào trong đời sống tâm lý của người đó?

Nếu một người tìm đến AI để giải trí, học tập, sắp xếp lại tư duy hay tham khảo thêm góc nhìn mới, rồi sau đó vẫn bình thản quay trở lại cuộc sống và duy trì các mối quan hệ thực tại - đó đơn thuần là sự hỗ trợ công nghệ lành mạnh.

Dấu hiệu quan trọng nhất không nằm ở việc một người dành bao nhiêu thời gian cho AI, mà ở mức độ AI đang bắt đầu thay thế những nguồn kết nối khác trong cuộc sống của họ. Có thể chú ý đến một số chuyển biến tâm lý. Trước hết là nhu cầu tìm kiếm sự ưu tiên tuyệt đối. Mỗi khi buồn, gặp vấn đề hay cần được chia sẻ, AI trở thành đối tượng đầu tiên họ nghĩ đến và tìm tới.

Tiếp đó là xu hướng thu hẹp các kết nối trong đời thực. Người đó dần ít chia sẻ với gia đình, bạn bè, hạn chế hoặc từ chối những cuộc gặp trực tiếp vì cảm thấy trò chuyện với AI dễ chịu hơn.

Đáng lưu ý hơn là khả năng dung nạp sự khác biệt có thể suy giảm. Họ ngày càng khó chấp nhận những “đặc tính rất con người” trong các mối quan hệ thực tế. Con người có thể bận rộn, phản hồi chậm, bất đồng quan điểm hoặc hiểu lầm nhau.

PV: Sự phụ thuộc này sẽ tác động tiêu cực thế nào đến khả năng xây dựng và duy trì các mối quan hệ đời thực của họ, thưa chuyên gia?

Chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần: Chúng ta cần cẩn trọng và tránh kết luận vội vàng rằng AI chắc chắn là "thủ phạm" làm con người xa cách nhau. AI không phải là nguyên nhân gốc rễ, nó chỉ đóng vai trò là một tác nhân xúc tác.

Bản chất của các mối quan hệ giữa người với người luôn chứa đựng sự va chạm và khác biệt: Vợ chồng có thể tranh luận, bạn bè có thể bất đồng, người thân có thể chưa hiểu ta ngay. Nhưng chính quá trình kiên nhẫn lắng nghe, giải thích, điều chỉnh và thỏa hiệp đó mới là "phòng tập" giúp chúng ta học cách trân trọng và duy trì một mối quan hệ thực sự.

Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện nay cũng chỉ ra bức tranh hai chiều. Với một số người rụt rè, AI có thể đóng vai trò như một "bước đệm" an toàn giúp họ tập luyện và tự tin hơn khi bước ra giao tiếp. Nhưng với những người sử dụng có vấn đề, nó lại là một "ốc đảo" cô lập.

AI có thể là chiếc cầu nối, nếu không trở thành điểm đến

PV: Ở chiều ngược lại, nếu được sử dụng đúng cách, việc trò chuyện với AI có thể mang lại những lợi ích tâm lý nào cho những người đang cô đơn hay gặp khó khăn trong việc mở lòng?

Chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần: Nếu biết khai thác đúng cách, AI hoàn toàn có thể trở thành một công cụ hỗ trợ tâm lý có giá trị đặc biệt cho những ai đang cô đơn, rụt rè hay thiếu tự tin trong giao tiếp.

Trước hết, AI tạo ra một không gian giao tiếp tuyệt đối an toàn và không áp lực. Một người có thể bắt đầu bằng việc kể những điều rất nhỏ, luyện cách diễn đạt cảm xúc, trau dồi ngôn từ để chuẩn bị cho một cuộc trò chuyện khó khăn ngoài đời, hoặc đơn giản là xắp xếp lại mớ băn khoăn đang rối bời trong đầu. Việc nhận được phản hồi ngay lập tức mà không sợ bị đánh giá sẽ giúp họ gọi tên được cảm xúc, nhìn rõ bản chất vấn đề và từng bước khôi phục cảm giác mình được lắng nghe.

Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh: Giá trị lớn nhất của AI không nằm ở việc thay thế con người, mà là trở thành chiếc cầu nối giúp con người quay trở về với con người. Bạn có thể tập nói với AI trước, sắp xếp lại tư duy, rồi dùng chính sự chuẩn bị đó để tự tin mở lòng với người thân, bạn bè hay chuyên gia tâm lý. AI giúp ta tập nói, tập hiểu mình, nhưng sự chữa lành sâu sắc nhất vẫn luôn cần sự hiện diện thật và những kết nối thật giữa người với người.

PV: Nếu chỉ được gửi một thông điệp duy nhất đến những người đang coi chatbot AI như “tri kỷ” hay “bạn đời”, chị muốn nhắn nhủ điều gì?

Chuyên gia tâm lý Vũ Thị Ngần: Thông điệp đầu tiên tôi muốn gửi đến họ là: Đừng cảm thấy xấu hổ vì bạn đã tìm thấy sự an ủi từ một chatbot AI.

Có thể bạn tìm đến AI vì đang trải qua sự cô đơn tột cùng, vì chưa từng cảm thấy ai hiểu mình. Có thể bạn từng dũng cảm chia sẻ với con người nhưng chỉ nhận lại sự thờ ơ, không được lắng nghe. Nhu cầu được yêu thương, thấu hiểu và tôn trọng của bạn là hoàn toàn chính đáng và có thật.

Nhưng tôi cũng mong bạn nhớ rằng: AI có thể đồng hành cùng bạn, nhưng đừng bao giờ biến nó thành toàn bộ thế giới của bạn.

Hãy để AI giúp bạn hiểu bản thân hơn, gọi tên cảm xúc tốt hơn và chuẩn bị chu đáo hơn cho những cuộc trò chuyện. Một chatbot có thể luôn sẵn sàng nhắn tin phản hồi bạn 24/7, nhưng chỉ có các mối quan hệ đời thực mới mang lại thứ mà công nghệ không bao giờ thay thế được: Sự hiện diện, sự tương hỗ và trải nghiệm sống một cuộc đời thực sự.

PV: Xin cảm ơn chuyên gia Vũ Thị Ngần.