Hành trình từ gỗ mộc đến ánh vàng tại làng nghề Sơn Đồng
Ngân Hà - Quỳnh Mai•08/04/2026 08:53
(TTT) - Cách trung tâm Hà Nội 20km, làng nghề Sơn Đồng, huyện Hoài Đức từ lâu đã được mệnh danh là làng nghề điêu khắc và sơn son thếp vàng bậc nhất Việt Nam.
Trải qua hơn một nghìn năm hình thành và phát triển, nơi đây không chỉ làm nên những sản phẩm tinh xảo, mà còn giữ lại nhịp sống của một làng nghề, nơi tiếng đục, tiếng chạm vẫn vang lên mỗi ngày, lặng lẽ nối dài truyền thống tạc tượng qua từng thế hệ.
Cổng làng Sơn Đồng - nơi lưu giữ truyền thống tạc tượng hàng nghìn năm.Để làm ra một sản phẩm hoàn chỉnh, bước chọn gỗ là quan trọng nhất. Những khối gỗ chắc, ít nứt được người thợ chọn lựa kỹ càng. Tùy theo yêu cầu của sản phẩm mà người thợ sẽ lựa chọn gỗ mít, gỗ dổi hay gỗ vàng tâm để làm vật liệu. Sau khi tạo hình dáng ban đầu của khối gỗ theo kích thước đã tính, người thợ ngang dùng đục và búa để từng bước khắc họa hình khối và chi tiết trên thân tượng. Mỗi bức tượng khác nhau sẽ có thần thái và diện mạo khác nhau, do vậy công đoạn này đóng vai trò then chốt trong việc định hình hồn cốt ban đầu của tác phẩm. Ông Nguyễn Viết Hải - 51 tuổi (Hoài Đức, Hà Nội) chăm chú điêu khắc bức tượng Đức Thánh Hiền. Trong không gian xưởng, những nhịp đục vang đều cùng ánh mắt chăm chú phản ánh kinh nghiệm và sự kiên nhẫn tích lũy qua nhiều năm làm nghề. Đối với các bức tượng có kích thước lớn hoặc khi gỗ không đủ nguyên khối, nghệ nhân sẽ sử dụng kĩ thuật “ghép tượng”, tức là đục rời từng bộ phận rồi ghép lại bằng đinh tre ngâm nhằm đảm bảo tính thẩm mĩ và độ bền chắc của pho tượng. Theo ông Viết Hải, tượng thờ phải có lỗ yểm tâm để ghi tên vị Phật mà pho tượng thể hiện, đồng thời phải thực hiện nghi lễ hô thần nhập tượng. Có như vậy, pho tượng khi thờ cúng mới linh thiêng và cảm ứng với con người. Người thợ điêu khắc sử dụng hơn 60 loại đục với kích cỡ, hình dáng khác nhau để chạm khắc hoa văn trên bàn thờ, cho thấy độ công phu và yêu cầu kỹ thuật cao trong công đoạn này. Ông Nguyễn Đức Dũng (46 tuổi, Hoài Đức, Hà Nội) cho biết: “Hiện nay, làng nghề đã đưa máy móc vào để hỗ trợ một số công đoạn sản xuất, trong đó có tạo phôi. Dù máy móc giúp tiết kiệm khoảng 60% thời gian so với trước nhưng người thợ vẫn phải dành nhiều công sức để điêu khắc, tinh chỉnh thì mới có thể tạo nên một pho tượng hoàn thiện”. Phôi tượng sau khi tạo hình bằng máy (bên trái) vẫn còn thô sơ, các đường nét cứng và chưa thể sử dụng. Chỉ khi qua bàn tay người thợ (bên phải) với những đường chạm khắc tỉ mỉ, hình dáng pho tượng mới dần hiện lên sắc sảo, có hồn và tác phẩm mới đạt được độ hoàn thiện. Các chi tiết của tượng được làm mịn sau quá trình đẽo gọt thô. Bức tượng Phật thành hình sau quá trình đục đẽo và làm mịn có độ hoàn thiện cao. Tiếp đó, sản phẩm điêu khắc được sơn lót và phủ một lớp sơn đen nhằm bảo vệ bề mặt, tạo độ bóng và làm nền cho các công đoạn tiếp theo như thếp vàng, vẽ hoa văn. Lớp sơn này góp phần làm nổi bật chiều sâu và độ tinh xảo của từng chi tiết chạm trổ. Sau khi hoàn tất các lớp sơn lót và để khô trong khoảng 4-6 tiếng, bề mặt sản phẩm đạt độ se và độ bám cần thiết. Sản phẩm đi vào giai đoạn thếp vàng và sơn son, công đoạn này giúp tạo nên vẻ óng ánh và tôn lên các chi tiết chạm khắc của tác phẩm. Bà Huỳnh Thị Huyền - 48 tuổi (Hoài Đức, Hà Nội) chăm chú sơn son lên từng mảng chạm của sản phẩm. Dưới đôi bàn tay tỉ mỉ, những lớp son dần phủ lên một cách tỉ mỉ trên bề mặt. Khi hoàn thiện, các chi tiết chạm trổ ánh lên sắc son, sắc vàng lấp lánh, thể hiện sự công phu và tinh xảo. Những người thợ tại làng Sơn Đồng đã quen với mùi sơn, với công việc tỉ mẩn trong từng nét cọ. Công đoạn quét sơn bóng là lớp hoàn thiện cuối cùng, giúp bề mặt tượng trở nên sáng mịn, đồng thời giúp bảo vệ và tôn lên vẻ đẹp tổng thể của tác phẩm.Những pho tượng sau khi trải qua đầy đủ các công đoạn từ đục đẽo, chạm khắc, “ba lớp áo” và qua các lớp sơn, đã hiện lên với bề mặt óng ánh, đường nét sắc sảo và thần thái uy nghiêm. Đây là kết tinh của cả quy trình thủ công đầy công phu và tâm huyết của những người thợ làng nghề Sơn Đồng. Không chỉ có những người thợ lành nghề với hàng chục năm kinh nghiệm, Sơn Đồng vẫn có những người trẻ lặng lẽ học cách giữ gìn từng đường chạm khắc của cha ông. Ban thờ được bài trí đầy đủ với khám thờ thếp vàng được chạm khắc tinh xảo ở trung tâm. Phía trước là bộ bát hương, đỉnh đồng, chân nến và các đồ thờ như mâm bồng, hạc chầu. Hai bên là đôi câu đối sơn đen thếp vàng tạo thế cân xứng, phía trên là bức chạm hình quạt, tạo nên không gian thờ tự trang nghiêm. Các bức tượng được xếp ngay ngắn như cách mỗi người thợ thủ công nơi đây gìn giữ và nâng niu những giá trị truyền thống.
Giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, làng nghề vẫn âm thầm tồn tại. Không ồn ào, không vội vã, chỉ bền bỉ giữ lấy những giá trị được truyền qua bao thế hệ.
Ở đó, mỗi khối gỗ mộc, mỗi lớp sơn son đều mang theo dấu ấn của bàn tay người thợ và cả một dòng chảy ký ức chưa từng đứt đoạn. Và có lẽ, vẻ đẹp của làng nghề không chỉ nằm ở sản phẩm hoàn thiện, mà còn ở chính hành trình lặng lẽ, bền bỉ của những con người đã dành cả đời để gìn giữ truyền thống của cha ông./.
Bình luận của bạn đã được gửi và sẽ hiển thị sau khi được duyệt bởi ban biên tập.
Ban biên tập giữ quyền biên tập nội dung bình luận để phù hợp với qui định nội dung của Báo.