Gìn giữ giá trị văn hóa Kim Sơn qua từng sợi cói

Nghề cói Kim Sơn hình thành và phát triển cùng quá trình khai hoang, lấn biển, dựng làng của người dân nơi đây. Năm 1829, Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ thực hiện khai hoang vùng đất ven biển theo lệnh vua Minh Mạng, mở ra quá trình hình thành vùng đất Kim Sơn. Trên những bãi bồi từng bước được cải tạo, cây cói bén rễ, trở thành nguồn nguyên liệu để người dân tạo nên những vật dụng phục vụ đời sống và dần hình thành một nghề truyền thống gắn liền với mảnh đất này.

Được thiên nhiên ưu đãi với khí hậu nhiệt đới ẩm, nền đất phù sa và vị mặn nhẹ từ biển, Kim Sơn trở thành vùng đất thuận lợi để cây cói bén rễ và sinh trưởng. Trên những bãi bồi, những khóm cói phủ xanh mặt đất, rồi theo bàn tay người dân được phơi, xử lý và đan thành chiếu và nhiều vật dụng sinh hoạt. Cũng từ đây, nghề cói từng bước được hình thành, gắn bó mật thiết với đời sống của người dân Kim Sơn qua nhiều thế hệ.

Từ những vật dụng quen thuộc, sợi cói dần được tạo hình thành túi xách, mũ, dép, hộp, đồ trang trí và nhiều sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Cùng một chất liệu, qua bàn tay người thợ và những cách đan, dệt, tạo hình khác nhau, sản phẩm cói ngày càng đa dạng về mẫu mã, công năng, đáp ứng thị hiếu và nhu cầu của thị trường.

Sự đa dạng của sản phẩm cũng kéo theo những đổi thay trong cách làm nghề, khi người thợ phải giữ kỹ thuật truyền thống và thích ứng với nhu cầu sử dụng ngày càng phong phú. Bên cạnh thành thạo các công đoạn xử lý, đan, dệt, họ còn phải chú trọng kiểu dáng, công năng và độ hoàn thiện của từng sản phẩm. Khi bước vào sản xuất hàng hóa, giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở chất liệu cói hay kỹ thuật truyền thống, mà còn ở khả năng đáp ứng thị hiếu thị trường mà vẫn giữ được dấu ấn riêng của nghề.

Người thợ nơi đây thoăn thoắt từng động tác đan, luồn, siết sợi. Mỗi lần luồn sợi đều cần một lực tay vừa đủ, một mối đan lệch cũng có thể khiến dáng sản phẩm mất cân đối. Sự khéo léo ấy không chỉ đến từ kỹ thuật, mà còn từ những lần làm, lần sửa và cả những lỗi nhỏ trong quá trình làm nghề.

Theo nghệ nhân Bùi Thị Tơ (61 tuổi, xã Phát Diệm), nghề cói không đòi hỏi thời gian học quá dài, song để thành thạo cần sự kiên trì và quen tay qua từng sản phẩm. “Lúc đầu làm thì có người cầm tay chỉ việc nên cũng không lâu. Cỡ một tuần là bập bẹ làm được rồi, nhưng để nhớ hết các mẫu thì hơi khó. Ai học nhanh thì tầm một tháng là quen tay rồi”, bà chia sẻ.

Bà Tơ cho biết, với người đã quen nghề, những lỗi trong từng mối đan gần như khó có thể qua mắt. Chỉ cần luồn hai dây vào cùng một nấc là người thợ biết ngay mình đã đan sai và phải gỡ ra làm lại theo cách so le. Những động tác sửa lỗi diễn ra ngay trong lúc đan, nhanh và dứt khoát bởi người thợ ở địa phương đã quen tay với từng sợi cói và từng kiểu đan.

Đằng sau một chiếc túi, chiếc hộp hay món đồ trang trí là cả một chuỗi công đoạn nối tiếp. Từ chọn và xử lý nguyên liệu đến đan, tạo hình, hoàn thiện, mỗi bước đều đòi hỏi sự chính xác nhất định. Những thao tác có thể lặp lại hàng trăm lần, song không có sản phẩm nào được làm hoàn toàn theo quán tính bởi chỉ một sợi cói đặt sai vị trí cũng có thể làm thay đổi dáng, độ chắc và vẻ ngoài của sản phẩm.

Hiện nay, sản phẩm cói Kim Sơn không chỉ được tiêu thụ trong nước mà còn tìm đường đến các thị trường như châu Âu, châu Mỹ, nơi sản phẩm phải đáp ứng những yêu cầu khắt khe về chất lượng và mẫu mã. Để theo kịp thị trường, người làm nghề phải thay đổi từ cách tổ chức sản xuất đến khâu hoàn thiện sản phẩm. Dẫu vậy, ở mỗi sản phẩm, sợi cói và những kỹ thuật thủ công vẫn là phần cốt lõi, giữ lại dấu ấn của nghề trong quá trình sản xuất.

Trong hành trình giữ nghề, câu chuyện về lớp người kế tiếp dần hiện rõ từ chính những thay đổi trong cách sản phẩm cói được làm ra và đưa đến thị trường. Số người trẻ trực tiếp theo nghề không còn nhiều như trước, song ông Đoàn Văn Lan, Giám đốc Công ty TNHH Đổi Mới, cho biết vẫn có những bạn dành sự quan tâm cho văn hóa truyền thống và muốn đưa những giá trị ấy đến gần hơn với công chúng. Với ông, đó là một tín hiệu cho thấy nghề cói vẫn có khả năng tìm được sự tiếp nối nếu được nhìn nhận bằng những cách tiếp cận phù hợp với thế hệ trẻ.

Theo ông Lan, người trẻ có lợi thế ở khả năng nắm bắt nhanh xu hướng, thị trường và các phương thức truyền thông mới. Những kỹ năng ấy có thể được đưa vào câu chuyện của sản phẩm cói, từ cách giới thiệu, quảng bá đến tiếp cận những nhóm khách hàng mới. Khi một sản phẩm thủ công được kể bằng ngôn ngữ gần với người trẻ, sợi cói không chỉ hiện diện trong những món đồ quen thuộc mà còn có thêm cơ hội bước vào những không gian tiêu dùng mới.

Sau khi trực tiếp tìm hiểu và thử làm các sản phẩm từ cói, bạn Quách Hương Giang (19 tuổi, TP. Hà Nội) nhận ra rằng chất liệu quen thuộc này có thể tạo nên nhiều sản phẩm đa dạng hơn những gì bạn từng nghĩ. “Mình nghĩ người trẻ như chúng ta nên tìm hiểu nhiều hơn về nghề làm cói, rồi từ đó nghĩ ra những cách gần gũi để giới thiệu sản phẩm. Như vậy, mọi người, nhất là các bạn trẻ, sẽ biết đến và quan tâm hơn đến những nghề truyền thống như này nhiều hơn”, Hương Giang bày tỏ.

Sợi cói nằm im trong bó nguyên liệu, rồi qua đôi tay người thợ dần thành hình, thành dáng và mang theo câu chuyện của một vùng đất ven biển. Những mối đan được nối tiếp từ đôi tay này sang đôi tay khác, từ thế hệ đã gắn bó cả đời với nghề đến những người trẻ đang tìm cách đưa sản phẩm đến gần hơn với thị trường. Giữa những đổi thay của đời sống, sợi cói vẫn giữ một nhịp riêng, bền bỉ nối quá khứ với hiện tại và mở thêm một đường đi cho nghề truyền thống Kim Sơn.