Giải Báo chí Quốc gia: Hai thập kỷ tôn vinh những người giữ lửa sự thật

Trong không khí tưng bừng kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2026), tối 21/6, tại Nhà hát Hoa Phượng (TP. Hải Phòng), Lễ trao Giải Báo chí Quốc gia lần thứ XX năm 2025 được tổ chức với chủ đề “Tâm sáng để phụng sự - Giữ lửa để tiên phong”.

Đây không chỉ là sự kiện nghề nghiệp quan trọng nhất của giới báo chí cả nước, mà còn mang ý nghĩa đặc biệt khi đánh dấu chặng đường 20 năm hình thành và phát triển của Giải Báo chí Quốc gia, giải thưởng cao quý tôn vinh những tác phẩm xuất sắc nhất của nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Năm nay, Ban Tổ chức tiếp nhận 1.752 tác phẩm từ 34 Hội Nhà báo tỉnh, thành phố; 20 liên chi hội và 33 chi hội trực thuộc. Sau quá trình sơ tuyển, 1.692 tác phẩm đủ điều kiện được đưa vào chấm giải.

Từ đó, Hội đồng Sơ khảo lựa chọn 177 tác phẩm vào vòng Chung khảo. Trải qua nhiều vòng đánh giá nghiêm túc, Hội đồng Giải Báo chí Quốc gia quyết định trao 123 giải thưởng gồm 11 giải A, 26 giải B, 50 giải C và 36 giải Khuyến khích. Con số trên không chỉ phản ánh sức hút ngày càng lớn của giải thưởng mà còn cho thấy sự phát triển đồng đều của báo chí trên phạm vi cả nước, từ các cơ quan báo chí chủ lực đến các cơ quan báo chí địa phương.

Đặc biệt, năm 2025 diễn ra nhiều sự kiện trọng đại của đất nước. Vì vậy, các tác phẩm tham dự đã phản ánh toàn diện những vấn đề nổi bật về xây dựng Đảng, phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, chuyển đổi số, cải cách hành chính, đổi mới bộ máy quản lý nhà nước, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Những tác phẩm nổi bật mang đậm hơi thở cuộc sống

Điểm nổi bật của Giải Báo chí Quốc gia lần thứ XX là sự xuất hiện của nhiều tác phẩm có chiều sâu, bám sát thực tiễn đời sống, không chỉ phản ánh những vấn đề nóng của xã hội mà còn góp phần khơi mở giải pháp, thúc đẩy sự thay đổi. Từ các tuyến bài điều tra, chính luận đến các sản phẩm đa phương tiện hiện đại, mỗi tác phẩm được vinh danh đều cho thấy tinh thần dấn thân, bản lĩnh nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của người làm báo.

Nổi bật trong số đó là loạt bài “Kiến thiết không gian bảo tồn: Mệnh lệnh sống còn, trách nhiệm với tương lai” của nhóm tác giả Báo điện tử VietnamPlus. Tác phẩm đi sâu phản ánh thực trạng khai thác đá xâm lấn các khu bảo tồn thiên nhiên, một vấn đề đang đe dọa trực tiếp đến đa dạng sinh học và mục tiêu phát triển xanh của đất nước. Thông qua những tư liệu thực địa, số liệu khoa học và ý kiến từ các chuyên gia, nhóm tác giả đã phác họa bức tranh toàn cảnh về những “lá phổi xanh” đang chịu nhiều sức ép từ phát triển kinh tế thiếu bền vững.

Điểm đáng chú ý là loạt bài không chỉ dừng lại ở việc phản ánh hiện trạng mà còn đặt ra nhiều kiến nghị về hoàn thiện chính sách, siết chặt quản lý khai thác tài nguyên và xây dựng chiến lược bảo tồn dài hạn. Đây cũng là xu hướng nổi bật của nhiều tác phẩm đoạt giải năm nay: báo chí không chỉ phát hiện vấn đề mà còn đồng hành cùng quá trình tìm kiếm lời giải cho những bài toán phát triển.

Ở lĩnh vực cải cách hành chính và quản trị quốc gia, loạt 5 bài “Vận hành chính quyền địa phương hai cấp: Đổi mới mô hình quản trị, xây dựng bộ máy công bộc vì dân” của Báo Hà Nội Mới ghi dấu ấn bằng cách tiếp cận từ thực tiễn cơ sở. Nhóm tác giả đã có mặt tại nhiều địa phương để ghi nhận những khó khăn trong quá trình vận hành mô hình chính quyền hai cấp, từ áp lực giải quyết thủ tục hành chính, tình trạng thiếu nhân lực chuyên môn đến những hạn chế về hạ tầng công nghệ.

Tuy nhiên, thay vì chỉ phản ánh những bất cập, tác phẩm còn ghi nhận nhiều mô hình đổi mới trong cách phục vụ người dân, những nỗ lực của đội ngũ cán bộ cơ sở khi chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ. Chính góc nhìn đa chiều ấy đã giúp loạt bài vừa mang tính phản biện, vừa tạo động lực cho quá trình cải cách bộ máy hành chính.

Mảng điều tra tiếp tục khẳng định vai trò xung kích của báo chí cách mạng với nhiều tác phẩm giàu tính phát hiện. Loạt bài “Bóc trần đường dây ‘bức tử’ rừng xanh” của Báo Nông thôn Ngày nay được đánh giá cao nhờ quá trình điều tra công phu, lần theo dấu vết của các đối tượng phá rừng, bóc tách những thủ đoạn ngày càng tinh vi và chỉ rõ các lỗ hổng trong công tác quản lý tài nguyên rừng.

Tương tự, loạt phóng sự điều tra “Phù phép rau trôi nổi vào bữa ăn học đường” của Báo điện tử Dân Việt tạo sức lan tỏa mạnh mẽ khi phanh phui việc thực phẩm không rõ nguồn gốc được đưa vào các bếp ăn trường học. Tác phẩm không chỉ gióng lên hồi chuông cảnh báo về an toàn thực phẩm mà còn đặt ra yêu cầu tăng cường kiểm soát chuỗi cung ứng thực phẩm phục vụ học sinh - nhóm đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, loạt bài “Quản trị rủi ro thiên tai - Nhìn từ mưa lũ lịch sử” của Ban Thời sự, Đài Tiếng nói Việt Nam đã mang đến góc nhìn toàn diện về công tác phòng, chống thiên tai. Thay vì chỉ phản ánh hậu quả của những trận mưa lũ lịch sử, nhóm tác giả đi sâu phân tích nguyên nhân từ quy hoạch, quản lý tài nguyên, vận hành hồ chứa và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Từ đó, tác phẩm góp thêm tiếng nói khoa học cho quá trình xây dựng các chính sách quản trị rủi ro thiên tai trong tương lai.

Bên cạnh các vấn đề truyền thống, mùa giải năm nay cũng ghi nhận nhiều tác phẩm phản ánh những thách thức mới của xã hội số. Tiêu biểu là chương trình điều tra “Nhà tù vô hình: Giải mã chiêu trò bắt cóc online” của Đài Truyền hình TP Hồ Chí Minh (HTV). Bằng cách tái hiện chân thực các thủ đoạn lừa đảo công nghệ cao, phân tích phương thức hoạt động của các đường dây tội phạm xuyên quốc gia, tác phẩm đã cảnh báo người dân trước những cạm bẫy trên không gian mạng, đồng thời góp phần nâng cao kỹ năng nhận diện và phòng tránh các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi.

Điểm chung của những tác phẩm được vinh danh năm nay là đều hướng tới phản ánh đúng sự thật, phát hiện vấn đề nhưng không gieo tâm lý bi quan, mà khơi mở giải pháp, tạo dựng niềm tin và thúc đẩy sự thay đổi tích cực trong xã hội.

Giữ lửa sự thật trong kỷ nguyên AI

Đằng sau mỗi tác phẩm được vinh danh là hàng tháng, thậm chí hàng năm trời bám sát hiện trường, xác minh thông tin và theo đuổi sự thật đến cùng của các nhà báo. Chính quá trình lao động nghiêm túc ấy đã tạo nên giá trị cốt lõi của báo chí chuyên nghiệp trong bối cảnh môi trường truyền thông thay đổi từng ngày.

Một trong những thông điệp nổi bật được nhắc đến tại Lễ trao Giải Báo chí Quốc gia lần thứ XX là vai trò của báo chí trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Theo Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh, AI đang tạo ra cuộc cách mạng chưa từng có đối với hoạt động báo chí. Công nghệ mới giúp các tòa soạn khai thác dữ liệu nhanh hơn, tối ưu quy trình sản xuất và cá nhân hóa nội dung cho từng nhóm độc giả. Song song với những cơ hội ấy là nguy cơ bùng nổ của tin giả, hình ảnh giả, video giả và các chiến dịch thao túng thông tin được tạo ra bởi AI.

Trong bối cảnh hàng triệu nội dung có thể được tạo ra chỉ trong vài giây, lợi thế lớn nhất của báo chí chuyên nghiệp không còn nằm ở tốc độ mà ở độ tin cậy. Người làm báo không chỉ sản xuất thông tin mà còn thực hiện nhiệm vụ xác minh, kiểm chứng, phân tích và chịu trách nhiệm đối với từng thông tin trước khi đến với công chúng.

Chính vì vậy, hơn bao giờ hết, những giá trị nền tảng của nghề báo như tính trung thực, khách quan, độc lập và trách nhiệm xã hội tiếp tục trở thành “lá chắn” trước sự hỗn loạn của môi trường thông tin số. AI có thể hỗ trợ người làm báo ở nhiều công đoạn, nhưng không thể thay thế sự dấn thân, bản lĩnh nghề nghiệp và đạo đức của những người cầm bút.

Hai mươi năm của Giải Báo chí Quốc gia là hành trình ghi nhận những bước chân bền bỉ của các thế hệ nhà báo Việt Nam trên mặt trận tư tưởng - văn hóa. Những tác phẩm được vinh danh mùa giải lần thứ XX không chỉ là thành quả của lao động nghề nghiệp nghiêm túc mà còn là minh chứng cho sứ mệnh không đổi của báo chí cách mạng: giữ lửa sự thật, lan tỏa niềm tin và đồng hành cùng sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số.