Du lịch cộng đồng Lạng Sơn: “Gieo” tương lai bằng hồn cốt cha ông

Từ ruộng nương đến homestay

Nắng đầu hạ đổ tràn xuống Hữu Liên, nhuộm bóng những rặng cây cổ thụ và làm bừng sáng những homestay gỗ nép mình bên thung lũng. Tại đây, thời gian như trôi chậm lại trong tiếng chim rừng líu lo và mùi khói bếp bảng lảng quyện lẫn hương lúa non.

Khung cảnh yên bình và đầy sức sống ấy khiến ít ai hình dung được rằng chỉ vài năm trước, sinh kế duy nhất của cả vùng quê này chỉ gói gọn trong hai chữ "làm nương". Ngày ấy, người dân bước chân ra khỏi cửa nhà sàn là chỉ biết nhìn vào đất, vào rừng, đánh cược cuộc sống với những mùa ngô, mùa lúa bấp bênh.

Là một trong năm hộ đầu tiên đăng ký tham gia mô hình homestay của xã, chị Lèo Thị Thim từng đứng trước nhiều băn khoăn khi quyết định rời bỏ công việc đồng áng quen thuộc. Bước sang một lĩnh vực hoàn toàn mới, chị vừa phải học cách thay đổi sinh kế, vừa thích nghi với những yêu cầu chưa từng có trước đây.

"Ban đầu, gia đình cũng gặp nhiều khó khăn khi vận hành homestay. Nhờ các lớp tập huấn nghiệp vụ du lịch do Sở Văn hóa tổ chức, chúng tôi mới có thêm kiến thức và kỹ năng để từng bước phát triển hoạt động kinh doanh", chị Thim cho biết.

Bắt đầu từ một homestay nhỏ, đến năm 2020, khi lượng khách đến Hữu Liên ngày càng tăng, gia đình chị tiếp tục đầu tư mở rộng mô hình. Không chỉ cung cấp dịch vụ lưu trú, homestay còn tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm như gói bánh chưng đen, tắm lá thuốc người Dao, ngâm chân thảo dược hay đan túi sung.

Từ một gia đình thuần nông, chị Thim giờ đây có nguồn thu nhập ổn định hơn nhờ du lịch. "Ngày còn làm nông phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết, được mùa hay mất mùa đều khó nói trước, còn làm homestay thì kinh tế ổn định hơn hẳn. Có thu nhập tốt hơn, tôi cũng yên tâm lo cho con cái học hành đầy đủ, thậm chí có điều kiện để các con học xa hơn, tiếp cận nhiều kiến thức mới, mở rộng tương lai của mình", chị chia sẻ.

Sau hơn 8 năm phát triển, Hữu Liên hiện có 36 homestay, tạo việc làm cho hàng trăm lao động địa phương. Theo thống kê của địa phương, trong 5 năm trở lại đây, xã đã đón hơn 186.000 lượt khách, doanh thu du lịch đạt trên 52 tỷ đồng, góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 22,35% xuống còn 5,3%.

Khi những ngôi nhà sàn trở thành "tài sản du lịch"

Cách Hữu Liên khoảng 30 km, làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn (xã Bắc Sơn) đang trở thành một trong những điểm sáng của du lịch nông thôn Việt Nam. Năm 2025, Quỳnh Sơn được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) vinh danh là "Làng du lịch tốt nhất thế giới", ghi nhận những nỗ lực bảo tồn văn hóa bản địa và phát triển du lịch bền vững của cộng đồng nơi đây.

Ở tuổi 77, ông Dương Công Chài, chủ homestay Dương Công Chài ở làng Quỳnh Sơn, xã Bắc Sơn (tỉnh Lạng Sơn), vẫn nhanh nhẹn và minh mẫn. Mỗi ngày, ông lặng lẽ chăm chút những giàn hoa giấy rực màu và chậu lan trước hiên nhà sàn, như một cách giữ cho không gian đón khách luôn tươi mới, gọn gàng và đậm hơi thở bản làng.

Theo ông Chài, điều khiến du khách, đặc biệt là khách quốc tế yêu thích mô hình này chính là cơ hội được sống như một người dân bản địa thực thụ. "Mô hình kết hợp giữa nhà ở của người dân với việc đón khách du lịch về lưu trú là điều khách nước ngoài rất thích. Họ được cùng ăn, cùng ở và cùng trải nghiệm với gia đình", ông chia sẻ.

Ngôi nhà sàn ba gian hai chái của gia đình ông được dựng bằng gỗ nghiến, lợp mái ngói âm dương theo kiến trúc truyền thống của người Tày. Từ ban công ngôi nhà, du khách có thể phóng tầm mắt ra cánh đồng Bắc Sơn rộng lớn, mùa lúa chín vàng óng dưới chân những dãy núi đá vôi trùng điệp.

Chính những điều bình dị ấy lại trở thành sức hút đặc biệt. Không phải các khu nghỉ dưỡng sang trọng hay dịch vụ giải trí hiện đại, thứ níu chân du khách ở Quỳnh Sơn là bữa cơm gia đình, câu chuyện bên bếp lửa, tiếng đàn tính, điệu hát then và nhịp sống chậm rãi của người dân vùng cao.

Giữ văn hóa để giữ sinh kế

Theo ông Dương Công Chài, lợi ích lớn nhất mà du lịch cộng đồng mang lại không chỉ nằm ở thu nhập. "Du lịch giúp gia đình có nguồn thu ổn định hơn, tạo việc làm cho con cháu trong nhà, đồng thời quan trọng nhất là góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Tày và gìn giữ làng văn hóa Quỳnh Sơn", ông chia sẻ.

Thực tế cho thấy, khi văn hóa trở thành tài nguyên du lịch, người dân có thêm động lực để bảo tồn những giá trị truyền thống. Những ngôi nhà sàn không bị thay thế bởi nhà bê tông hiện đại. Những làn điệu then, nghề thủ công, phong tục tập quán vẫn được duy trì trong đời sống thường nhật thay vì chỉ xuất hiện trong các lễ hội.

Chris Van Schoon, du khách đến từ Hà Lan, cho biết điều khiến ông ấn tượng nhất ở Quỳnh Sơn không chỉ là cảnh quan thiên nhiên mà còn là trải nghiệm sống cùng người dân địa phương. "Những ngọn núi ở đây rất đẹp, tôi rất thích những ngôi nhà sàn và trải nghiệm sống cùng người dân địa phương. Điều này đem đến cho tôi cảm giác thú vị so với những nơi khác tôi từng đến ở Việt Nam", ông Chris Van Schoon chia sẻ (phỏng dịch).

Hướng đi lâu dài cho vùng cao

Không chỉ khai thác lợi thế về cảnh quan thiên nhiên, Lạng Sơn đang xác định du lịch cộng đồng là một trong những hướng phát triển bền vững, góp phần tạo sinh kế cho người dân địa phương và gìn giữ các giá trị văn hóa bản địa.

Theo ông Dương Công Cồ, Giám đốc Hợp tác xã Du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn, từ khi địa phương triển khai các chính sách phát triển du lịch, nhiều hộ dân đã chuyển đổi sang mô hình du lịch cộng đồng, qua đó từng bước cải thiện đời sống và nâng cao thu nhập. "Theo Nghị quyết 19 của Hội đồng Nhân dân tỉnh Lạng Sơn, mỗi hộ tham gia làm du lịch còn được hỗ trợ khoảng 100 triệu đồng để đầu tư phát triển mô hình", ông Cồ cho biết.

Từ Hữu Liên đến Quỳnh Sơn, hành trình chuyển mình của những bản làng xứ Lạng tựa như một thước phim có cái kết viên mãn. Khi đó, những người con của núi rừng không còn phải gói ghém hành trang, rời bỏ quê hương để tha hương cầu thực.

Dưới những nếp ngói âm dương trầm mặc qua sương gió, bếp lửa thắp lên mỗi tối giờ đây không chỉ để sưởi ấm, mà đã thắp lên một sinh kế vững bền từ chính câu hát then, mùi lá thuốc, hay vị đậm đà của bữa cơm gói ghém nếp nhà truyền thống. Khi người dân nâng niu bản sắc của cha ông để làm du lịch, họ cũng đồng thời tựa vào đó để đi qua những mùa giông bão.