Để cơn giận dữ của trẻ không trở thành hành vi bạo lực

Vụ việc nam sinh hành hung giáo viên tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi (Hà Nội) ngày 19/10 vừa qua tiếp tục gióng lên hồi chuông cảnh báo về bạo lực học đường. Bên cạnh việc xác định trách nhiệm và xử lý hành vi vi phạm, sự việc còn cho thấy tầm quan trọng của việc trang bị cho học sinh kỹ năng nhận diện, kiểm soát cảm xúc tức giận và giải quyết mâu thuẫn mà không gây tổn thương cho người khác.

Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, nhóm phóng viên đã có cuộc trao đổi với TS. Nguyễn Hạnh Liên, giảng viên Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

PV: Thưa cô, vì sao ở tuổi vị thành niên, một lời phê bình hoặc cảm giác mất mặt trước bạn bè đôi khi có thể khiến học sinh phản ứng mạnh, thậm chí mất kiểm soát hành vi?

TS. Nguyễn Hạnh Liên: Tuổi vị thành niên là giai đoạn các em chưa thực sự trưởng thành như người lớn nhưng cũng không còn là trẻ con. Một trong những đặc trưng nổi bật ở lứa tuổi này là nhu cầu khẳng định bản thân rất lớn. Các em mong muốn được tôn trọng, ghi nhận và nhìn nhận như một cá thể độc lập.

Vì vậy, những lời phê bình hoặc góp ý có phần gay gắt, không phù hợp với mong đợi đôi khi có thể được các em đón nhận bằng phản ứng mạnh mẽ. Bên cạnh đó, khả năng điều chỉnh cảm xúc và kiểm soát hành vi của trẻ vẫn đang trong quá trình phát triển, chưa thực sự hoàn thiện.

Đặc biệt, ở tuổi này, thể diện trước bạn bè đồng trang lứa có ý nghĩa rất lớn. Khi cảm thấy giá trị bản thân bị phủ nhận, nhất là trước mặt bạn bè, trẻ có thể xuất hiện hai xu hướng phản ứng.

Một số em lựa chọn thu mình, hạn chế giao tiếp, thậm chí có những biểu hiện như chán ăn, buồn bã. Trong khi đó, những em khác lại phản ứng bằng sự tức giận, chống đối hoặc gây hấn. Khi cảm xúc trở nên quá lớn, trẻ có thể chỉ muốn giải tỏa ngay sự tức giận mà chưa cân nhắc được đầy đủ hậu quả từ hành vi của mình.

Tuy nhiên, không phải học sinh nào cũng có phản ứng giống nhau. Điều đó còn phụ thuộc vào đặc điểm cá nhân, những trải nghiệm tâm lý - xã hội và môi trường nuôi dạy của từng em. Cùng một tình huống, có học sinh phản ứng rất gay gắt, nhưng cũng có em đủ khả năng bình tĩnh để nhìn nhận và xử lý vấn đề.

PV: Như vậy, tức giận là cảm xúc có thể xuất hiện trong quá trình trưởng thành. Thế nhưng, nhiều người lớn lại muốn trẻ phải kiềm chế hoặc che giấu cảm xúc ấy. Theo cô, cần phân biệt như thế nào giữa bộc lộ sự tức giận và hành vi bạo lực?

TS. Nguyễn Hạnh Liên: Chúng ta cần phân biệt rõ giữa cảm xúc tức giận và hành vi bạo lực. Tức giận là một loại cảm xúc của con người, cần được thừa nhận và có cơ hội bộc lộ. Cảm xúc này cũng có ý nghĩa trong việc bảo vệ tâm trí của mỗi người khi họ cảm thấy bị tổn thương hoặc gặp phải điều không phù hợp.

Tuy nhiên, từ sự tức giận đến hành vi bạo lực là hai vấn đề rất khác nhau. Điều quan trọng là trẻ cần được học cách thể hiện sự tức giận như thế nào, trong những giới hạn an toàn cho bản thân và người khác.

Chẳng hạn, khi không hài lòng, trẻ có thể nói: “Con đang rất tức giận” hoặc “Con không đồng ý với điều đó”. Đây cũng là một cách diễn đạt cảm xúc bằng lời nói, thay vì lập tức phản ứng bằng hành động có khuynh hướng tiêu cực.

Trong gia đình, cha mẹ chính là những người có thể làm gương cho trẻ. Khi tức giận, người lớn có thể nói ra cảm xúc của mình, tạm rời khỏi tình huống hoặc lựa chọn một hoạt động phù hợp để bình tĩnh trở lại. Qua những trải nghiệm như vậy, trẻ dần học được cách xử lý sự tức giận.

Ngược lại, nếu cảm xúc liên tục bị dồn nén mà không có cơ hội bộc lộ phù hợp, sự tức giận có thể tích tụ và dẫn đến những phản ứng bộc phát, thiếu kiểm soát. Vì vậy, chúng ta không nên đánh đồng sự tức giận với hành vi bạo lực, cũng không nên yêu cầu trẻ phải che giấu mọi cảm xúc tiêu cực. Các em cần được hướng dẫn cách bộc lộ cảm xúc nhưng vẫn tôn trọng những giới hạn trong hành vi.

PV: Tuy nhiên, không phải học sinh nào khi tức giận cũng lựa chọn bạo lực. Vậy những yếu tố nào có thể khiến một đứa trẻ dần hình thành xu hướng giải quyết mâu thuẫn bằng hành vi gây hấn, thưa cô?

TS. Nguyễn Hạnh Liên: Không thể khẳng định tất cả nguyên nhân đều đến từ gia đình, nhà trường hay xã hội. Hành vi bạo lực có thể chịu tác động từ nhiều phía và cần được xem xét ở những cấp độ khác nhau.

Trước hết là môi trường gia đình. Nếu trẻ thường xuyên chứng kiến cha mẹ ứng xử với nhau bằng thái độ hung hăng hoặc hành vi bạo lực, các em có thể dần coi đó là một cách ứng xử bình thường. Khi bước vào những mối quan hệ xã hội khác, trẻ có thể lặp lại những hành vi đã từng quan sát và trải nghiệm.

Một trường hợp khác là trẻ thiếu sự quan tâm, đồng hành về mặt cảm xúc. Có những đứa trẻ gần như bị bỏ rơi ngay trong chính gia đình mình, không có điều kiện chia sẻ và cũng không được hướng dẫn cách bộc lộ sự tức giận. Khi không được học những cách điều chỉnh cảm xúc phù hợp, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc kiểm soát hành vi.

Bên cạnh gia đình, trẻ còn học hỏi từ bạn bè và môi trường xã hội. Chẳng hạn, khi chứng kiến những nhóm học sinh bắt nạt khiến người khác sợ hãi, một số em có thể nhìn nhận đây là nhóm có sức mạnh và quyền lực. Từ đó, trẻ có xu hướng đồng nhất mình với nhóm mạnh hơn, thậm chí học theo hành vi bạo lực để có cảm giác được bảo vệ.

Điều này càng đáng lưu ý trong môi trường học đường thiếu an toàn, khi những hành vi bắt nạt không được phát hiện hoặc xử lý thỏa đáng. Ngoài ra, trẻ cũng có thể tiếp xúc với các hình thức bạo lực thông qua trò chơi điện tử và môi trường trực tuyến.

Tuy nhiên, có một yếu tố rất quan trọng khác, đó là chính bản thân mỗi đứa trẻ. Trong tâm lý học, cùng một hiện thực khách quan nhưng mỗi cá nhân có thể tiếp nhận, trải nghiệm và xử lý theo những cách khác nhau.

Ngay cả khi được sống trong gia đình có sự quan tâm, nhà trường và bạn bè xung quanh đều có môi trường tích cực, mỗi trẻ vẫn có những khả năng điều chỉnh cảm xúc và cách nhìn nhận vấn đề riêng. Vì vậy, các em có thể có những phản ứng khác nhau trước cùng một tình huống.

Ngược lại, một học sinh từng chứng kiến bạo lực hoặc bắt nạt cũng không nhất thiết trở thành người có hành vi bạo lực. Điều đó cho thấy, bên cạnh tác động từ môi trường, cách mỗi cá nhân tiếp nhận và xử lý những trải nghiệm của mình cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành hành vi.

PV: Không chỉ người trực tiếp tham gia bạo lực, nhiều học sinh chứng kiến sự việc còn lựa chọn quay phim, chia sẻ hình ảnh lên mạng xã hội. Theo cô, những hành động này có thể gây ra tác động như thế nào?

TS. Nguyễn Hạnh Liên: Vấn đề không chỉ nằm ở việc sử dụng mạng xã hội mà còn liên quan đến tâm lý của người chứng kiến bạo lực.

Khi nhìn thấy một người khác bị bắt nạt, học sinh có thể xuất hiện cảm giác bất an, lo sợ bản thân cũng rơi vào tình huống tương tự. Cảm giác không an toàn ấy đôi khi khiến các em nảy sinh nhu cầu tìm cách tự bảo vệ mình.

Có những học sinh quay phim hoặc chia sẻ hình ảnh với suy nghĩ rằng mình đang cảnh báo bạn bè để tránh những tình huống nguy hiểm. Mục đích ban đầu có thể không phải cố tình làm tổn thương nạn nhân, nhưng các em chưa hình dung được đầy đủ hậu quả của việc phát tán những hình ảnh ấy.

Khi clip bạo lực được lan truyền, nỗi sợ hãi có thể tiếp tục lan rộng, trong khi người bị bắt nạt phải đối diện với những tổn thương lớn hơn. Một hành động được cho là chia sẻ thông tin có thể vô tình trở thành một hình thức tiếp tục gây tổn thương.

Vì thế, giáo dục sự đồng cảm và thấu cảm là điều rất quan trọng. Trẻ không chỉ cần biết rằng quay phim, phát tán clip bạo lực là hành vi không tốt mà còn phải học cách đặt mình vào vị trí của nạn nhân, hiểu được cảm giác của người bị bắt nạt và bị đưa hình ảnh lên mạng xã hội.

Nếu chưa thực sự hiểu được sự tổn thương của người khác, trẻ có thể biết một hành vi là sai nhưng vẫn chưa nhận thức đầy đủ mức độ nghiêm trọng của hành vi đó.

PV: Vậy đâu là những biểu hiện mà cha mẹ và giáo viên cần chú ý để nhận ra trẻ đang gặp khó khăn trong việc xử lý cảm xúc tức giận?

TS. Nguyễn Hạnh Liên: Một trong những điều đầu tiên người lớn có thể nhận thấy là sự thay đổi trong cách trẻ thể hiện cảm xúc và hành vi so với bình thường.

Có những học sinh trở nên thu mình, ít nói, không muốn chia sẻ hoặc gần như không phản ứng trước những sự việc xảy ra xung quanh. Đây có thể là biểu hiện cho thấy các em đang dồn nén cảm xúc bên trong.

Ngược lại, có những học sinh thường xuyên cáu kỉnh, dễ tức giận và phản ứng mạnh trước những lời nói hoặc tình huống không phù hợp với mong muốn của mình.

Đôi khi, một đứa trẻ trông rất hiền lành, ít phản ứng không có nghĩa là các em không trải qua sự tức giận. Nếu cảm xúc liên tục bị giữ lại, không được diễn đạt hoặc giải tỏa phù hợp, đến một thời điểm nào đó, trẻ có thể xuất hiện những phản ứng thiếu kiểm soát.

Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào một biểu hiện để kết luận trẻ có xu hướng bạo lực. Điều quan trọng là người lớn cần quan sát những thay đổi, tìm hiểu trạng thái cảm xúc và tạo cơ hội để các em nói ra điều mình đang trải qua.

PV: Khi một học sinh đã có hành vi bạo lực, gia đình và nhà trường cần ứng xử như thế nào để giúp các em nhận thức được hậu quả? Xa hơn, cần làm gì để phòng ngừa những hành vi tương tự?

TS. Nguyễn Hạnh Liên: Khi một sự việc đã xảy ra, điều quan trọng là giúp trẻ nhìn nhận lại hậu quả từ hành vi của mình, nhưng không có nghĩa là nhấn chìm các em trong cảm giác tội lỗi.

Ở góc độ tâm lý, người lớn cần quan tâm đến trạng thái cảm xúc của trẻ, tạo ra một môi trường đủ an toàn để các em có thể bình tĩnh nhìn nhận lại những gì đã diễn ra.

Thay vì chỉ tập trung trách móc, cha mẹ hoặc giáo viên có thể cùng trẻ trao đổi: Điều gì đã xảy ra? Khi đó em cảm thấy thế nào? Vì sao em lại phản ứng như vậy?

Qua quá trình trò chuyện, những cảm xúc tức giận trước đây chưa được diễn đạt có thể dần được nói ra bằng lời. Nếu có điều kiện, học sinh có thể được hỗ trợ bởi chuyên gia hoặc nhà tâm lý học đường.

Tuy nhiên, một vụ bạo lực không chỉ tác động đến học sinh có hành vi gây hấn và nạn nhân. Những học sinh chứng kiến cũng có thể trải qua cảm giác sợ hãi, bất an và cần được quan tâm. Vì vậy, nhà trường cần bảo vệ danh tính, lắng nghe, hỗ trợ nạn nhân, đồng thời tạo không gian để những học sinh khác chia sẻ cảm xúc.

Ở phạm vi rộng hơn, mỗi sự việc cũng là dịp để nhà trường nhìn nhận lại môi trường giáo dục, xây dựng các quy định, quy trình xử lý và cơ chế phòng ngừa phù hợp. Điều này cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, giáo viên và nhà trường, thay vì chỉ tập trung vào một học sinh cụ thể.

Đặc biệt, tôi cho rằng chúng ta cần quan tâm hơn đến việc tạo ra những không gian thực để trẻ kết nối, thể hiện bản thân và bộc lộ cảm xúc. Những hoạt động như câu lạc bộ kịch, câu lạc bộ cảm xúc, câu lạc bộ MC hay các chương trình ngoại khóa có thể giúp học sinh phát triển sự tự tin, tăng khả năng kết nối và học cách làm chủ cảm xúc.

Thay vì chỉ xoay quanh câu hỏi làm thế nào để tránh bạo lực, chúng ta cần xây dựng những môi trường và công cụ giúp trẻ phát triển cảm xúc tích cực. Khi có cơ hội thể hiện bản thân, kết nối với mọi người và học cách điều chỉnh cảm xúc phù hợp, các em sẽ có thêm điều kiện để lựa chọn những cách ứng xử tích cực hơn trước các mâu thuẫn trong cuộc sống.

PV: Xin cảm ơn cô về những chia sẻ quý báu!