Xuất hiện vào khoảng thế kỷ XVIII tại làng Kim Hoàng, vùng Hoài Đức, Hà Nội, dòng tranh cùng tên từng được người dân Bắc Bộ ưa chuộng mỗi dịp Tết. Bên cạnh tranh Đông Hồ và Hàng Trống, tranh Kim Hoàng tạo dấu ấn riêng với đường nét thanh mảnh, màu sắc tươi và nền giấy đỏ, hồng điều hoặc vàng.

Thế nhưng, trận lụt lịch sử năm 1915, gắn với sự cố vỡ đê Liên Mạc, đã cuốn trôi nhiều ván in của làng. Nghề làm tranh suy giảm và đến khoảng năm 1945 thì không còn được sản xuất.

Phải đến giai đoạn 2014-2015, những nỗ lực tìm hiểu và phục dựng mới mở ra cơ hội đưa dòng tranh này trở lại, với sự khởi xướng của nhà nghiên cứu, sưu tầm Nguyễn Thị Thu Hòa và sự tham gia của các nhà nghiên cứu, nghệ nhân cùng người dân địa phương. Một trong những người trực tiếp tham gia hành trình ấy là nghệ nhân Đào Đình Chung. Theo lời ông, niềm yêu thích hội họa đã được nuôi dưỡng từ thuở nhỏ, khi ông bà kể về những bức tranh dán trên liếp nứa, vách đất mỗi dịp Tết đến. Lớn lên, dù theo nghề xây dựng chuyên đắp vẽ, tạo hình phù điêu, hình ảnh những mảng màu dân gian chưa bao giờ phai nhạt. Khi dự án phục dựng gõ cửa, ông quyết định gác lại công việc thầu xây dựng vốn đang mang lại thu nhập ổn định để bước vào một ngã rẽ đầy rủi ro: làm tranh nhưng chưa chắc có người mua.

Khó khăn lớn nhất lúc bấy giờ là bài toán kinh phí. Việc phục hồi không có sẵn nguồn tài trợ dồi dào, mỗi bản khắc mới đều đè nặng lên vai người thợ.

Việc tranh Kim Hoàng được biết đến trở lại không có nghĩa người làm tranh đã có thể kê cao gối ngủ. Năm 2017 là giai đoạn đỉnh điểm của sự bế tắc khi tranh làm ra ế ẩm. Giữa áp lực cơm áo gạo tiền, đã có lúc tiếng thở dài của người bạn đời làm ông chùn bước: "Anh nghỉ nghề này đi, làm có kinh tế đâu, cứ rúc vào làm tranh mà chẳng ai mua".

Lời trách cứ ấy phản ánh một sự thật nghiệt ngã về sinh kế. Với ông Chung, theo đuổi tranh dân gian không chỉ là giữ lửa đam mê, mà là cuộc giằng co chát chúa giữa trách nhiệm trụ cột gia đình và cái nghiệp của quê hương. "Chán nản lắm chứ. Việc làm tranh không lo nổi sinh hoạt gia đình, nhưng bỏ thì không đành”, ông trầm ngâm.

Từ cái kẹt của bản thân, ông nhìn thấy một khoảng trống lớn hơn: tìm người trẻ kế nghiệp. Một buổi trải nghiệm có thể giúp người ta thấy hay, thấy đẹp, nhưng để ngồi mài giũa tay nghề và gắn bó lâu dài thì cần phải sống được. "Thanh niên bây giờ ngồi vào làm, câu đầu tiên hỏi là: 'Tháng này cháu làm cái này có tiền không?'," ông kể. Không trách sự thực tế của người trẻ, người nghệ nhân tự trào: "Mình muốn người ta đến làm thì phải trả lương, không ai tự nhiên hít khí trời mà làm không công được. Nhưng bán sản phẩm chậm, lấy gì nuôi nghệ nhân, nuôi thợ trẻ?".

Ngay cả việc mang tranh đi quảng bá cũng còn gặp khá nhiều khó khăn: "Nhiều sinh viên cũng muốn tôi giúp tổ chức triển lãm, làm sự kiện trải nghiệm, nhưng các con đi học làm gì có kinh phí nhiều. Muốn làm triển lãm lại phải xin, gọi tài trợ, không có tiền thì mười phần sức cũng chỉ gồng được tám phần, đuối lắm!" ông nói.

Đưa họa tiết Kim Hoàng vào sản phẩm đương đại là một hướng đi tất yếu. Ngoài tranh treo truyền thống, ngôn ngữ tạo hình của Kim Hoàng đã bắt đầu xuất hiện trên thiết kế áo dài, bao bì, túi vải hay đồ lưu niệm. Tuy nhiên, sự xuất hiện bề nổi này không đồng nghĩa với hiệu quả kinh tế đi vào túi người giữ nghề. Một sản phẩm in hình dân gian có thể bán chạy, nhưng chưa chắc nuôi sống được hệ thống mộc bản, kỹ thuật in và bản thân người nghệ nhân.

Vài năm trở lại đây, khi văn hóa truyền thống ngày càng được quan tâm phục hồi, những người giữ nghề như ông Chung vừa mừng, vừa mang nhiều trăn trở. Đứng trước làn gió mới ấy, mong mỏi lớn nhất của người nghệ nhân không nằm ở những viễn cảnh xa xôi, mà là những sự "tiếp sức" vô cùng thực tế để tháo gỡ bài toán mưu sinh vốn đã kìm chân dòng tranh này suốt nhiều năm qua.

Từ những bế tắc trong việc tìm người kế cận và tổ chức quảng bá, ông hy vọng sự quan tâm của cộng đồng và các cấp quản lý sẽ sớm được cụ thể hóa thành những bệ đỡ thiết thực. Đó có thể là sự hỗ trợ một phần kinh phí để phục dựng hệ thống mộc bản, hay các nguồn tài trợ giúp sinh viên, người trẻ tổ chức không gian triển lãm, trải nghiệm quy củ hơn,thay vì cảnh ngậm ngùi "không có tiền thì mười phần sức cũng chỉ gồng được tám phần" như hiện tại.

Hơn thế nữa, thay vì chỉ dừng lại ở việc ứng dụng bề nổi họa tiết Kim Hoàng lên các sản phẩm đương đại, điều người nghệ nhân đau đáu là làm sao tạo ra một thị trường tiêu thụ thực sự cho chính những bức tranh truyền thống. Bởi cốt lõi của việc bảo tồn, như ông nói, vẫn phải là làm tranh và giữ được hồn của tranh.

Sau hơn một thập kỷ nỗ lực phục dựng, sắc đỏ Kim Hoàng đã dần hiện diện trở lại, song phía sau mỗi bản khắc vẫn là những tiếng thở dài về kinh phí, thị trường và người nối nghiệp. Một di sản chỉ thực sự hồi sinh khi nó không chỉ nằm trong lồng kính trưng bày để người ta ngắm nghía hay thương xót, mà phải tự thân tạo ra dòng chảy kinh tế, đủ sức giữ chân những người thợ đang hàng ngày lấm lem phẩm màu.