Đằng sau vòng lặp bất tận của rác thải đô thị

Câu chuyện bắt đầu từ một căn bếp nhỏ ở Hà Nội, nơi Hộp Sữa, nhân vật chính, bị vứt vào thùng rác sau bữa sáng. Nó rơi xuống lớp rác ngổn ngang bên dưới, chạm vào tấm nilon và mảnh giấy ăn còn ẩm. Trong bóng tối mờ đặc nơi đáy thùng, Hộp Sữa nheo mắt để cố gắng thích ứng với môi trường xung quanh. Dù bị nhét vào không gian chật hẹp, nó vẫn nhanh chóng làm quen với những người người bạn khác: cục Pin lạnh toát (rác nguy hại), mẩu Củ Cải vui tính (rác hữu cơ) và viên Gạch già nua (rác xây dựng). Bốn nhân vật cùng nhau trò chuyện về ước mơ sau khi khi được ra khỏi căn bếp.

Hộp Sữa và Viên Gạch phấn khích khi chuẩn bị được tái chế thành vật liệu hữu ích cho con người. Mẩu Củ Cải mong muốn được ủ thành phân compost nuôi cây, trong khi Cục Pin chỉ cần xử lý đúng cách để ngăn ngừa chất độc hại thải ra môi trường.

Những lo lắng của Hộp Sữa đã phản ánh đúng tình trạng hiện nay tại nhiều phường ở Hà Nội. Mặc dù Luật Bảo vệ Môi trường 2020 đã quy định chi tiết về việc phân loại rác thải rắn sinh hoạt tại nguồn từ 1/1/2025, tình trạng rác vứt chung tại các điểm tập kết vẫn diễn ra hàng ngày. Tâm lý "đằng nào rác cũng gom chung lên xe" là nguyên nhân chính khiến nhiều người chưa có động lực thực hiện việc phân loại. Đồng thời, sự thiếu hụt cơ chế giám sát, nhắc nhở và xử phạt dù đã được quy định khiến việc phân loại trở thành lựa chọn tự nguyện thay vì nhiệm vụ bắt buộc. Đây là điểm nghẽn đầu tiên cản trở luật được đưa vào áp dụng, xuất phát từ sự thiếu động cơ và niềm tin thực thi. Sự đứt gãy ngay từ bước đầu tiên đã mở ra vòng luẩn quẩn trong quá trình xử lý rác thải đô thị.

Sáu giờ chiều, túi rác được mang ra điểm tập kết chung ở đầu ngõ, nơi ánh sáng cuối ngày len lỏi qua dòng xe cộ tấp nập. Xuyên qua lớp nylon mỏng, Hộp Sữa hé mắt nhìn thấy bóng dáng của người công nhân vệ sinh môi trường đang tiến lại gần. Với thao tác quen thuộc, người lao công mở từng chiếc túi, nhanh tay nhặt riêng những vật liệu có giá trị. Hộp Sữa cùng những người bạn nín thở dõi theo, hy vọng mình được chú ý. Song, chúng hoàn toàn bị phớt lờ, hụt hẫng nhìn từng chiếc vỏ lon, tấm bìa carton, chai nhựa được lựa chọn để phân loại.

Và rồi xe rác đến. Tiếng loảng xoảng của từng chiếc xe đẩy khi được đổ vào thùng chứa vang lên giữa con phố ồn ào của giờ tan tầm. Hộp Sữa chịu đựng cảm giác khó chịu khi bị nghiền ép, lăn trượt giữa đủ loại mảnh vụn. Không có sự tách biệt, không có quy trình phân loại đúng như nó từng tưởng tượng. Cảm giác lạnh lẽo bao trùm lên cơ thể méo xẹo của Hộp Sữa, khiến nó thấy lạnh hơn cả lớp kim loại của Cục Pin đang nằm cạnh.

Thế nhưng, hy vọng của Hộp Sữa không phải chưa từng được thực hiện trước đây. Thực tế, việc thu gom từng loại rác theo ngày đã được thí điểm ở một số khu vực trên địa bàn Hà Nội, song nhanh chóng dừng lại. Phỏng vấn công nhân vệ sinh đến từ các công ty URENCO, Vĩnh Yên UES, Hợp tác xã Thành Công, đa phần đều phản ánh nguyên nhân đến từ việc người dân không phân loại hoặc thực hiện một thời gian rồi lại trở về như cũ. Thậm chí những việc đơn đơn giản như đổ rác đúng giờ hay bỏ riêng rác độc hại và rác xây dựng khỏi rác sinh hoạt cũng thường xuyên bị bỏ qua. Sự thiếu ý thức ở một số bộ phận người dân được cho là nguyên nhân khiến mô hình gom rác tách dòng không thể vận hành ổn định.

Ngược lại, ở phía người dân, nhiều người cho rằng nguyên nhân lại xuất phát từ phía thu gom vận chuyển. Qua phỏng vấn một số hộ gia đình tại Hà Nội, nhiều người cho rằng họ hoàn toàn có nguyện vọng phân loại rác tại nguồn. Tuy nhiên, việc thiếu các thùng rác chuyên biệt và cơ chế thu gom rác hỗn hợp hiện hành khiến họ nghi ngờ về tính hiệu quả của việc phân loại. Hơn nữa, quy định về thu gom rác chưa đồng bộ trên toàn thành phố làm giảm niềm tin của người dân. Một số khu vực như Ba Đình, Đống Đa chỉ cho phép thu gom rác từ 18:00 tối trở đi, trong khi những khu vực khác như Thanh Xuân, Cầu Giấy lại thu gom rác liên tục trong ngày. Có thể thấy, sự lệch chuẩn giữa quy định và thực tế đã vô tình tạo ra tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa người dân và các cơ chế thu gom. Mối quan hệ này liên tục tương tác lẫn nhau, khiến việc phân loại rác trở thành một vòng luẩn quẩn không có lối thoát.

Khi xe bắt đầu lăn bánh, ánh sáng cuối ngày cũng dần tắt để nhường chỗ cho màn đêm. Hộp Sữa, Cục Pin, Mẩu Củ Cải và Viên Gạch nằm kẹp giữa lớp rác đang nén chặt, cảm nhận từng rung động của bánh xe. Không ai nói gì, nhưng tất cả đều hiểu rằng hành trình phía trước sẽ không giống với giấc mơ tái chế chúng từng ao ước. Chiếc xe ngày càng đi xa dần khỏi thành phố tấp nập. Nó đang tiến đến nhà máy điện rác Sóc Sơn.

Sau vài giờ lăn bánh trong bóng tối, xe rác dừng lại. Hộp Sữa cảm nhận rõ sự thay đổi của không khí: mùi nồng hơn, nặng hơn và đặc quánh. Khi thùng xe nghiêng xuống, toàn bộ rác bị đổ ào vào một hố sâu. Hộp Sữa rơi tự do, va vào những khối rác khổng lồ nằm im lìm. Xung quanh nó không còn là vài túi rác quen thuộc trong khu dân cư, mà là một hố rác sâu và rộng, nơi rác thải rắn sinh hoạt từ toàn thành phố đổ về.

Thực tế vận hành tại Khu liên hợp xử lý chất thải Nam Sơn cho thấy phần lớn rác thải sinh hoạt của Hà Nội hiện nay được xử lý theo phương thức đốt rác hỗn hợp. Rác từ các xe thu gom, không phân biệt tái chế, thực phẩm hay rác còn lại đều được đổ chung vào hố chứa. Tại đây, rác trải qua các công đoạn sơ bộ như đảo trộn, làm khô, giảm độ ẩm trước khi được đưa vào hệ thống đốt. Phương thức xử lý hỗn hợp được xem là giải pháp khả thi trong bối cảnh lượng rác phát sinh mỗi ngày quá lớn và hệ thống phân loại chưa được thiết lập đồng bộ. Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa với việc những vật liệu lẽ ra có thể tái chế như hộp sữa giấy không còn cơ hội được tách riêng để xử lý đúng chức năng. Một khi đã rơi vào dòng chất thải hỗn hợp, rác mất hoàn toàn cơ hội để tái sử dụng thành vật liệu dùng trong sinh hoạt.

Trước khi đối diện với ngọn lửa, Hộp Sữa đã nằm trong hố rác nhiều ngày. Những khối rác xung quanh nó liên tục bị xáo trộn, đảo lên rồi dàn ra để hong khô trong không khí nặng mùi. Mỗi lần chiếc cần cẩu khổng lồ vươn xuống, Hộp Sữa lại bị cuốn lên, va đập, chồng chéo với đủ loại rác. Qua từng vòng đảo trộn, ánh sáng trong mắt Hộp Sữa dần tắt. Nó cảm thấy cơ thể dần nhẹ bẫng, tơi và khô hơn. Cho đến một ngày, khi chiếc cần cẩu vươn xuống, Hộp Sữa lại bị cuốn lên cùng những người bạn của mình. Trong khoảnh khắc lơ lửng giữa không trung, nó nhìn thấy ánh lửa đỏ rực của lò đốt phía trước. Trước giây phút cuối cùng, Hộp Sữa nhắm mắt lại và hiểu rằng tất cả kỳ vọng tái chế đã chấm dứt tại đây.

Thế nhưng, ngọn lửa không phải là dấu chấm hết. Khi được đốt cháy ở nhiệt độ cao, các chất hữu cơ trong rác phân hủy thành khí, chất rắn và chất lỏng, tạo ra nhiên liệu đốt. Năng lượng sinh ra từ quá trình đốt này có thể được chuyển hóa thành điện năng đóng góp vào lưới điện quốc gia. Sau quá trình xử lý phức tạp, Hộp Sữa và những người bạn bước ra thế giới với hình hài khác.

Chúng lần lượt chuyển hóa thành xỉ lò, tro bay, khí thải và nước rỉ rác. Xỉ lò được tái sử dụng để sản xuất gạch, phục vụ cho các công trình lát đường trong nội đô. Tro bay là khí thải sau khi được hóa rắn, nhằm ngăn chặn sự phát tán của kim loại nặng và dioxin vào môi trường. Trên cao, khí thải được xử lý qua các bước nghiêm ngặt, chỉ khi đạt tiêu chuẩn EU mới được thải ra ngoài. Dưới mặt đất, nước rỉ rác trải qua quá trình xử lý sinh học kết hợp với công nghệ màng, đảm bảo đầu ra đạt Quy chuẩn quốc gia trước khi được xả thải.

Có thể thấy, việc đốt rác phát điện là giải pháp tiềm năng, giúp giảm mạnh khối lượng rác phải chôn lấp, hạn chế ô nhiễm đất và nước ngầm, đồng thời biến rác thành năng lượng, tạo ra điện phục vụ lưới quốc gia. Ở góc độ xử lý khối lượng, đây là phương án được ưu tiên trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và áp lực rác thải ngày càng lớn. Trong tương lai, đây được kỳ vọng là phương pháp xử lý chính thay thế chôn lấp nhằm hướng tới phát triển bền vững và kinh tế tuần hoàn.

Điểm mạnh của nhà máy là sử dụng công nghệ của Bỉ để có thể đốt rác hỗn hợp (không qua phân loại). Song, điều này đặt ngược câu hỏi về ý nghĩa của việc phân loại tại nguồn. Nếu nhà máy có thể tiếp nhận rác hỗn hợp và tạo ra năng lượng đáp ứng quy chuẩn quốc tế thì phải chăng là vô nghĩa khi người dân tốn thêm thời gian, không gian và công sức để phân loại.

Theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Môi trường Đức (UFZ), việc phân loại rác thải tại nguồn đã giúp quốc gia này giảm lượng rác thải chôn lấp xuống dưới 1% tổng lượng rác thải sinh hoạt. Ngoài ra, việc phân loại tại nguồn giúp cung cấp nguồn nguyên liệu sử dụng cho ngành công nghiệp, đồng thời tạo ra việc làm cho người dân trong ngành tái chế. Quan trọng hơn, cần làm rõ rằng đốt không phải tái chế. Những vật liệu có giá trị cao như giấy, nhựa và kim loại nếu được phân loại đúng cách sẽ quay trở lại chu trình sản xuất, giúp giảm áp lực khai thác tài nguyên thiên nhiên mới. Việc xử lý bằng lò đốt không chỉ vĩnh viễn làm mất đi nguồn năng lượng có thể tái tạo mà còn gây lãng phí năng lượng mới cần để sản xuất.

Ngoài ra, rác chưa phân loại thường có độ ẩm cao, làm sụt giảm nhiệt trị và buộc các nhà máy phải tiêu tốn thêm năng lượng để duy trì nhiệt độ buồng đốt. Khi rác được phân loại tại nguồn, khối lượng rác giảm xuống, quá trình làm khô trở nên dễ dàng hơn, từ đó nâng cao hiệu suất đốt, tăng lượng điện tạo ra và giảm lượng phát thải trên mỗi tấn rác. Bên cạnh đó, dù các chỉ số được kiểm soát ở mức đạt chuẩn, việc phát thải khối lượng khí đốt mỗi ngày vẫn là một trong những nguyên nhân gây ảnh hưởng đến chất lượng không khí. Đặc biệt, khi Hà Nội là đô thị luôn ghi nhận nồng độ PM2.5 ở mức cao thì việc giảm thiểu lượng khí phát thải đóng vai trò quan trọng để đảm bảo cuộc sống của người dân thành phố.

Có thể thấy, chu trình xử lý chất thải đang rơi vào một vòng lặp đứt gãy bởi ba điểm nghẽn hệ thống: Người dân mất động lực do không nhìn thấy hiệu quả phân loại tại nguồn, đơn vị thu gom duy trì vận chuyển rác hỗn hợp và nhà máy xử lý vẫn chấp nhận đầu vào không chọn lọc.

Để có thể đưa Luật Bảo vệ Môi trường 2020 vào thực thi, cần có sự thống nhất giữa cơ chế vận hành của các bên liên quan. Trong đó, cốt lõi là việc khôi phục niềm tin và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân phân loại tại nguồn. Hoạt động tái chế cần được chuyển dịch từ lợi ích kinh tế cá nhân sang hình thức tái chế có tổ chức trong vòng tròn xử lý rác nội đô. Chỉ khi minh bạch hóa quy trình vận chuyển và điểm đến của rác sau phân loại, niềm tin của cộng đồng mới được củng cố. Song song đó, các đơn vị quản lý cần thực hiện xử phạt theo quy định để hình thành thói quen thực thi bền vững.

Phân loại rác tại nguồn là cách viết tiếp câu chuyện cho những thứ tưởng chừng đã bị vứt bỏ. Ước mơ tái chế Hộp Sữa, Mẩu Củ Cải, Viên Gạch hay Cục Pin không phải là điều bất khả thi, mà hoàn toàn có thể trở thành hiện thực khi cả cộng đồng cùng chung tay hành động.