Đặc sắc tín ngưỡng thờ Mẫu trong văn hóa tâm linh tại Hải Phòng

Dấu ấn thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tại Hải Phòng

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một di sản văn hóa đặc sắc, kết tinh từ nhiều loại hình sinh hoạt dân gian phong phú. Nổi bật trong đó là nghi lễ hầu đồng hay còn gọi là hầu bóng - một hình thức “sân khấu” mang màu sắc tâm linh huyền ảo. Được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2012 và được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2016, tín ngưỡng này không chỉ giữ vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh mà còn trở thành biểu tượng tiêu biểu của văn hóa Việt Nam.

Tại Hải Phòng, thờ Mẫu không chỉ là tín ngưỡng mà còn gắn bó sâu sắc với lịch sử hình thành của thành phố biển. Là trung tâm giao thương sôi động, nơi đây hội tụ nhiều cộng đồng đa văn hóa, khiến tín ngưỡng này dần đi sâu vào đời sống người dân.

Bắt nguồn từ đồng bằng Bắc Bộ, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ tôn vinh các năng lượng tự nhiên như Trời, Đất, Nước. Du nhập vào Hải Phòng từ thời Hậu Lê, tín ngưỡng này gắn với các di tích lịch sử như Đền Bà Đế và Đền Tiên Nga, đồng thời phản ánh đậm nét đời sống tâm linh của vùng đất ven biển.

Tín ngưỡng thờ Mẫu đã không ngừng biến đổi qua những thăng trầm lịch sử, để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống cư dân vùng cửa biển. Nổi bật là sự tôn vinh Mẫu Thoải, biểu tượng của sông nước và nghề biển, thể hiện mối gắn bó mật thiết giữa con người với tự nhiên. Nghi lễ hầu đồng, hát văn vì thế không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn trở thành hình thức sinh hoạt văn hóa giàu sức hấp dẫn.

Hiện nay, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng, vừa đáp ứng nhu cầu tinh thần, vừa góp phần bồi đắp niềm tự hào về quê hương và bản sắc văn hóa. Đồng thời, tín ngưỡng này còn nuôi dưỡng tinh thần gắn kết, khơi dậy sự sáng tạo trong đời sống, tạo nên sự tiếp nối hài hòa giữa truyền thống và hiện đại.

Để bảo tồn và phát huy giá trị này, CLB Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ Hải Phòng đã được thành lập với hơn 300 hội viên là các thanh đồng, thủ nhang, cung văn, nghệ nhân múa hầu thánh từ khắp các quận, huyện trong thành phố. CLB không chỉ hoạt động tích cực trong việc tuyên truyền, vận động cộng đồng thực hiện các quy định pháp luật, mà còn nhấn mạnh việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và chống lại các hành vi mê tín dị đoan.

Dù vẫn giữ được sức sống bền bỉ trong cộng đồng, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ tại Hải Phòng đang đứng trước nhiều thách thức trong bối cảnh hiện đại hóa. Sự khác biệt giữa quan điểm bảo tồn truyền thống và những lo ngại về việc bị lợi dụng, biến tướng ngày càng rõ rệt. Các nghi lễ vẫn thu hút đông đảo người tham gia nhưng việc thiếu kiểm soát đã phần nào dẫn đến tình trạng trục lợi từ tín ngưỡng.

Để gìn giữ và phát huy giá trị này, cần tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về ý nghĩa văn hóa và tâm linh của tín ngưỡng thờ Mẫu. Song, việc thiết lập cơ chế quản lý, giám sát chặt chẽ các hoạt động thực hành, đặc biệt trong mùa lễ hội, là điều cần thiết nhằm hạn chế tiêu cực. Đồng thời, vai trò của các tổ chức văn hóa và cộng đồng cũng cần được phát huy, hướng tới sự phát triển lành mạnh và bền vững trong đời sống hiện đại.

Bên cạnh những thách thức, tín ngưỡng thờ Mẫu vẫn đang mở ra nhiều hướng phát triển tích cực. Các hoạt động nghiên cứu kết hợp với du lịch văn hóa dần tạo thêm động lực để gìn giữ và lan tỏa giá trị truyền thống trong đời sống hiện đại. Dưới sự dẫn dắt của các nghệ nhân, những nghi lễ thờ Mẫu ngày càng được tổ chức bài bản, trang trọng, vừa bảo tồn trọn vẹn giá trị văn hóa, vừa thể hiện rõ bản sắc riêng của cư dân miền biển, gắn với lịch sử và đặc trưng địa phương.

Thanh đồng: Người giữ lửa tín ngưỡng thờ Mẫu giữa thời đại mới

Các thanh đồng tại Hải Phòng, như nhiều địa phương khác, là một phần quan trọng của tín ngưỡng thờ Mẫu, gắn liền với các lễ hội và nghi thức tâm linh của người Việt. Những thanh đồng hay đồng cốt đóng vai trò trung gian giữa thế giới trần gian và thần linh, thực hiện các nghi lễ hầu đồng và phải trải qua quá trình tu luyện để truyền đạt thông điệp từ các vị Thánh, Mẫu.

Dù chịu nhiều tác động từ đời sống hiện đại và những định kiến xã hội, các thanh đồng tại Hải Phòng vẫn kiên trì gìn giữ các giá trị tinh thần truyền thống, hướng tới thực hành tín ngưỡng theo hướng chuẩn mực, hạn chế yếu tố mê tín. Trong đó, chị Phạm Thu Trang (41 tuổi) được xem là gương mặt tiêu biểu, ghi dấu ấn bởi sự nghiêm túc và tâm huyết trong hoạt động thực hành tín ngưỡng.

Không chỉ tham gia nghi lễ, chị còn tích cực lan tỏa nhận thức đúng đắn về tín ngưỡng thờ Mẫu, đặc biệt trong giới trẻ. Qua trao đổi với phóng viên, những chia sẻ của chị đã góp phần làm rõ hơn hành trình theo đuổi và giá trị của hoạt động này trong đời sống đương đại.

Niềm tin tâm linh của chị Phạm Thu Trang hình thành từ sớm và dần trở thành một phần không thể tách rời trong cuộc sống. Những trải nghiệm mang tính dẫn dắt, đặc biệt trong các giai đoạn khó khăn, đã đưa chị đến gần hơn với tín ngưỡng thờ Mẫu. Đó vừa là lựa chọn cá nhân, vừa là giá trị thiêng liêng, vượt lên trên những hoài nghi và định kiến.

Ở giai đoạn đầu, chị Trang lựa chọn giữ kín với gia đình, đặc biệt là mẹ. Chị bộc bạch: “Ban đầu mình giấu gia đình, nhất là mẹ vì mẹ theo quan điểm duy vật, không tin vào tâm linh. Và rồi, mình quyết định tiết lộ với mẹ và bà đã lựa chọn tôn trọng quyết định của mình. Bà còn tự tìm hiểu và dần trở thành người đồng hành cùng mình trong các canh hầu.”

Sau những trải nghiệm cá nhân, chị Trang cho rằng việc thực hành tín ngưỡng cần có sự hướng dẫn từ những người có kinh nghiệm nhằm đảm bảo tính chuẩn mực. Dù phải đối mặt với áp lực từ gia đình và môi trường xung quanh, chị vẫn giữ quan điểm theo đuổi tín ngưỡng như một phần của đời sống tinh thần, hướng tới sự ổn định và cân bằng.

Theo chị, việc trở thành thanh đồng và quá trình tu tập đã mang lại những chuyển biến tích cực về mặt tinh thần. Áp lực trong đời sống thường nhật phần nào được giảm nhẹ, giúp duy trì trạng thái bình tĩnh và kiểm soát cảm xúc tốt hơn. Bên cạnh đó, sự kiên nhẫn và khả năng nhìn nhận vấn đề theo tiến trình cũng được xem là những yếu tố quan trọng.

Khi được hỏi về lời khuyên dành cho thế hệ trẻ, nữ thanh đồng nhấn mạnh: “Thật ra mình nghĩ chúng ta không nên vội tin vào cái gì chỉ vì nghe người ta nói nhiều hay thấy nó lặp lại nhiều lần. Những chuyện như tập tục, câu chuyện hay sách vở thì nên tìm hiểu kỹ, hiểu rõ rồi hẵng tin. Theo mình, đã tin thì phải dựa trên lý trí, chứ không nên tin một cách mù quáng. Đặc biệt là với tín ngưỡng thờ Mẫu hay bất kỳ tín ngưỡng nào khác, nếu tin mà không hiểu thì rất dễ bị sai lệch. Quan trọng nhất vẫn là phải giữ được sự tỉnh táo và tìm hiểu thật kỹ trước khi theo.”

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ tại Hải Phòng, với sự gắn bó sâu sắc của các thanh đồng, không chỉ là một phần của văn hóa tâm linh mà còn là sự nối dài của những giá trị truyền thống. Dù phải đối mặt với nhiều thách thức, các thanh đồng vẫn kiên định theo đuổi con đường của mình, giúp tín ngưỡng thờ Mẫu ngày càng được gìn giữ và bảo tồn cho nhiều đời sau.