An toàn thực phẩm: Hiểm họa sau những bữa ăn thường nhật

Một cuộc khủng hoảng không còn biên giới

An toàn thực phẩm đang trở thành một trong những thách thức sức khỏe cộng đồng lớn nhất trên phạm vi toàn cầu. Theo báo cáo Estimating the Burden of Foodborne Diseases do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố năm 2026, mỗi năm có khoảng 866 triệu người trên thế giới mắc các bệnh liên quan đến thực phẩm không an toàn, tương đương gần 1/9 dân số toàn cầu, dẫn đến 1,52 triệu ca tử vong. Gánh nặng của các bệnh truyền qua thực phẩm bẩn ảnh hưởng đến một số nhóm nhất định, trong đó trẻ em dưới 5 tuổi, chiếm gần 30% số ca tử vong.

Không chỉ tác động đến sức khỏe con người, thực phẩm không an toàn còn gây thiệt hại đáng kể về kinh tế. Theo báo cáo The Safe Food Imperative của Ngân hàng Thế giới (World Bank) năm 2019, các nước có thu nhập thấp và trung bình ước tính thiệt hại khoảng 95,2 tỷ đô la Mỹ mỗi năm về năng suất lao động liên quan đến các bệnh truyền qua thực phẩm, chi phí điều trị các bệnh truyền qua thực phẩm hàng năm ước tính khoảng 15 tỷ đô la Mỹ. Tổng gánh nặng kinh tế và tổn thất năng suất liên quan đến các bệnh truyền qua thực phẩm ước tính lên tới 310 tỷ đô la Mỹ vào năm 2021.

Những năm gần đây, hàng loạt vụ việc liên quan đến thực phẩm mất an toàn liên tiếp xảy ra tại nhiều quốc gia, cho thấy đây không còn là vấn đề cục bộ mà đã trở thành thách thức mang tính toàn cầu.Tại Mỹ, trong năm 2025 và đầu năm 2026, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã nhiều lần phát đi cảnh báo và thu hồi các sữa lắc bổ sung đông lạnh do nhiễm khuẩn Listeria. Tại Indonesia, các sự việc liên quan đến chương trình bữa ăn học đường trong năm 2025 đã khiến 9.089 học sinh bị ngộ độc thực phẩm qua 103 vụ việc được ghi nhận.

Trong bức tranh chung về an toàn thực phẩm toàn cầu, Việt Nam cũng không phải là ngoại lệ. Theo Bộ Y tế, năm 2025 cả nước ghi nhận 84 vụ ngộ độc thực phẩm với 2.301 người mắc. Chỉ trong quý I/2026, đã có 36 vụ ngộ độc được ghi nhận, tăng đáng kể so với cùng kỳ năm trước.

Các vụ ngộ độc thực phẩm xảy ra tại trường học, khu công nghiệp hay các cơ sở kinh doanh ăn uống trong thời gian qua đã cho thấy những khoảng trống cần tiếp tục được lấp đầy trong công tác kiểm soát chất lượng thực phẩm. Một trong những vụ việc gây chú ý là vụ ngộ độc liên quan đến ngộ độc bánh mì tại tỉnh Gia Lai vào tháng 5/2026 khiến 75 người nhập viện với các triệu chứng đau bụng, nôn ói và tiêu chảy. Tình trạng ngộ độc thực phẩm tại bếp ăn tập thể và trường học cũng diễn biến phức tạp. Tại tỉnh Đồng Tháp, 62 người phải nhập viện sau bữa ăn bán trú tại Trường Tiểu học Kim Đồng.

Thực phẩm bẩn len lỏi từ chuỗi cung ứng đến bàn ăn

Mỗi lô thực phẩm bẩn bị phát hiện đều đặt ra một câu hỏi: vì sao những sản phẩm tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe vẫn xuất hiện tràn lan trên thị trường? Khi lợi nhuận được đặt lên bàn cân cùng sức khỏe cộng đồng, không ít cơ sở đã lựa chọn phương án mang lại lợi ích kinh tế cao nhất, bất chấp những hệ lụy có thể xảy ra. Khâu kiểm nghiệm hiện nay vẫn còn bộc lộ nhiều lỗ hổng khi các doanh nghiệp có thể chủ động mang sản phẩm đi kiểm nghiệm để làm hồ sơ công bố. Trong một số trường hợp, doanh nghiệp có thể lựa chọn mẫu đạt chuẩn để kiểm nghiệm hoặc tìm cách hoàn thiện hồ sơ theo hướng có lợi nhất cho doanh nghiệp.

Ở chiều ngược lại, công tác hậu kiểm lại gặp nhiều rào cản về thủ tục hành chính. Các cuộc thanh tra đột xuất phải tuân thủ quy trình chặt chẽ, trong khi hoạt động kiểm tra theo kế hoạch cần trải qua nhiều khâu phê duyệt. Điều này khiến quá trình kiểm tra thường mất nhiều thời gian, tạo điều kiện để các cơ sở vi phạm đối phó hoặc che giấu sai phạm trước khi lực lượng chức năng tiếp cận hiện trường. Việc xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm cũng chưa đạt được hiệu quả nhất định. Từ khâu điều tra, thu thập mẫu, xét nghiệm đến xác định mức độ vi phạm đều cần một khoảng thời gian tương đối dài. Khi kết luận chính thức được đưa ra, tính răn đe của việc xử lý phần nào đã giảm sút so với thời điểm vụ việc mới xảy ra.

Bên cạnh những bất cập trong công tác quản lý, chế tài xử phạt hiện hành ở một số trường hợp vẫn chưa đủ sức răn đe, khiến nhiều cơ sở chấp nhận nộp phạt để tiếp tục vi phạm. Hiện mức xử phạt hành chính trong lĩnh vực an toàn thực phẩm đã tăng nhiều so với trước, nhưng mức phạt tiền trong nhiều trường hợp vẫn quá ít so với khoản lợi nhuận mà các cơ sở làm ăn phi pháp thu được.

Đáng lo ngại hơn là việc quản lý và kiểm tra các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ. Khác với những doanh nghiệp có thương hiệu và uy tín trên thị trường, nhiều cơ sở nhỏ gần như không chịu áp lực về danh tiếng. Vì vậy, dù bị phát hiện vi phạm hoặc xử phạt, chủ doanh nghiệp vẫn có thể nhanh chóng chuyển địa điểm, thay đổi hình thức kinh doanh hoặc hoạt động trở lại dưới một tên gọi khác.

Từ kiểm tra từng khâu đến quản lý toàn chuỗi

Trước nguy cơ mất an toàn thực phẩm ngày càng phức tạp trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhiều quốc gia đã chuyển từ mô hình kiểm tra thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và công nghệ số.

Tại Mỹ, việc truy xuất nguồn gốc thực phẩm đang được đẩy mạnh thông qua các nền tảng số nhằm rút ngắn thời gian xác định nguồn lây khi xảy ra ngộ độc hoặc bùng phát dịch bệnh liên quan đến thực phẩm. Bên cạnh đó, trách nhiệm của doanh nghiệp được nâng cao khi các đơn vị sản xuất, phân phối phải chủ động chứng minh tính an toàn của sản phẩm trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Ở Liên minh châu Âu (EU), hệ thống cảnh báo nhanh về thực phẩm và thức ăn chăn nuôi (RASFF) được xem là một trong những công cụ quản lý hiệu quả nhất hiện nay. Khi phát hiện một lô hàng có nguy cơ gây hại, thông tin sẽ được chia sẻ ngay giữa các quốc gia thành viên để tiến hành thu hồi và ngăn chặn lưu thông. Nhờ cơ chế này, các rủi ro có thể được kiểm soát trước khi lan rộng trên thị trường.

Trong khi đó, Nhật Bản và Singapore tập trung vào quản lý theo chuỗi, từ sản xuất, vận chuyển đến tiêu dùng. Singapore - quốc gia nhập khẩu hơn 90% lượng thực phẩm tiêu thụ yêu cầu hầu hết sản phẩm phải có khả năng truy xuất nguồn gốc rõ ràng. Các công nghệ như mã QR, cơ sở dữ liệu điện tử và blockchain (chuỗi cơ sở dữ liệu) đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi nhằm tăng tính minh bạch của thị trường thực phẩm.

Trước tình hình đó, Việt Nam cũng đang dần được áp dụng thông qua các hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn VietGAP và tăng cường thanh tra, hậu kiểm. Đặc biệt, Đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm năm 2026 định hướng chuyển từ quản lý theo từng khâu riêng lẻ sang kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm từ trang trại đến bàn ăn.

Định hướng này cũng được TS. Chu Quốc Thịnh, Quyền Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), nhấn mạnh khi góp ý cho dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đầu năm 2026. Theo ông, Luật An toàn thực phẩm cần chuyển mạnh sang phương thức quản lý dựa trên nguy cơ thay vì kiểm soát dàn trải như hiện nay. Các nhóm thực phẩm có nguy cơ cao phải được giám sát chặt chẽ ngay từ khâu sản xuất, nhập khẩu và lưu thông trên thị trường. Đồng thời, việc quản lý cần gắn với truy xuất nguồn gốc và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp để hạn chế nguy cơ thực phẩm không bảo đảm chất lượng len lỏi vào chuỗi tiêu dùng. Quan điểm này cho thấy Việt Nam đang từng bước tiếp cận với xu hướng quản lý hiện đại mà nhiều quốc gia phát triển đã áp dụng.

Bảo đảm an toàn thực phẩm không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý hay doanh nghiệp sản xuất mà còn đòi hỏi sự chung tay của toàn xã hội. Để giảm thiểu các nguy cơ từ thực phẩm bẩn, cần sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Khi mỗi mắt xích trong chuỗi cung ứng thực phẩm được kiểm soát hiệu quả, quyền được sử dụng thực phẩm an toàn của người dân mới thực sự được bảo đảm.